1. Nemo interim Sardorum audebat Radirobani loqui. Furebat violentus & discorde tumultu raptum animum spargebat in diversa. Nunc pudore, nunc infelicitate coeptorum agitabatur. Quam bene processissent initia! Ut diu possessa cum Meleandro Argenis in tentorio haesisset! Geniusne deinde an mortalis prodidisset consilia? Subeundum ergo dedecus, nulla mercede, nullis sceleris praemiis lenitum. Post assertam Siciliam, polluta victoriae laude, non tantum ut hosti sed praedoni abeundum. Sub haec frendens toto litore ferebatur, adeo inutili ad cetera sensu ut nec ruere noctem sentiret. Ausus tandem Virtiganes accedere et quidem, quo ab insano audiretur pacatius, primum eosdem affectus simulavit. Cumque hac arte locum monendi sibi aperuisset: "Iam nox est, inquit, & hic tamen, ô Rex, moraris fortitudine tua nimis securus. Circumstant te multi, nec opus est omnes scire quo in statu sit animus tuus. Quo autem succedere nocte hac paras? Vocat in oppidum Meleander. Sed quis putet te secure cum illo reconciliare gratiam posse? Cariores tibi sumus quam ut nos conficias tanti tui periculi metu. Classis tua te melius excipiet. Abominare hanc terram, tot curarum tibi causam. Ubi cum paucis secretus in praetoria navi eris, liberius irasceris & quod in rem videbitur esse constitues." Radirobanes, tanquam Virtiganem non audisset vultu immoto, tamen ad praeparatam scapham se contulit, sive magnitudine irae sive consilio vocem premens donec in regiam triremem delatus est.

2. Ast ubi cum procerum non amplius tribus in praetorio puppi proximo resedit evolvitque caliginem multa simul & confusa animo ingerentem, primum Argenidis imaginem, quam gestabat gemmis inclusam, de collo diripuit, nam odio & iracundiae ceterae cupiditates iam cesserant. Deinde sublato ad Virtiganem vultu: "Faciam, inquit, ut hic dies tristior Meleandro quam mihi illuxerit. Peius ab sua Argenide quam a me divertet. Occupabo Furiarum officium; seni quietem & puellae famam eripiam. Spectabo deinde otiosus hos ludos fruarque hostium malis, aut si in rem meam commodum erit, bello quoque cumulabo. Ocius ceram stylumque porrigite." Neque mora, litteras sua manu in hunc modum exorsus est.

3. Radirobanes Meleandro. Nesciebam, cum inimicos tuos sustuli, te amicis adeo esse indignum. Veniam ab Siculis exoro quos ab tua secedentes tyrannide armis meis domui reddidique saevitiae tuae. Ceterum si molestum tibi erat quotidie me videre cuius manu & opibus Rex es, at humanius dimitti poteram quam sub insidiatoris invidia. Cui enim non constare voluisti te graviter a me metuere, cum modo tua Argenis morbum finxit, teque ipse ex tentorio meo turbate proripuisti in oppidum? Ita offensionis specie delere speravisti quicquid mihi debebas. Sed nemini potes imponere. Cur te enim violari voluerim, qui ne violareris vitam meam obtuli in discrimen? At filiae tuae nuptias concupivi scilicet & cum affinitatem non probares, hanc praedam statui occupare. Ne tibi amplius tantum placeas Argenide tua. Nescit regius Sardiniae sanguis ullum thalami probrum pati. Quo oculo cernerem super limina castissimae domus attolli non caesto, non illa simplici vitta dignam, non ceteris virginitatis insignibus, denique nesciocuius Poliarchi contubernio assuetam? Quid? Te inexpectata vox ferit & in pudendae rei nuntio amittis spiritum? Ita est, Meleander. Nimis cautus in amicos, disce nunc quos timere debueris. Illa quam Palladem putasti Theocrine tuae domus contaminatrix fuit, ac ut simplicius dicam, sub eo nomine Poliarchus tibi illusit. Argenide fraudem iuvante in gynaeceum pro virgine, mox in templis pro Pallade est admissus. An integram existimes quae correpta amore adolescentis celavit temeratorem arcis quam mulieribus sacraveras, quae cum amatore diutius fuit, quae denique patrem decepit? Omitte igitur suspicionem mea sorte & animo indignam, quasi his a me deprehensis illius nuptias expetierim in qua nihil sincerum est. Mihi quidem, cum ad vos appuli, adhuc ex hac lascivia ignotam placuisse confiteor. Sed dii Sardiniam iuverunt, quod cum posses hanc petenti pulchre conciliare neglexeris. Ubi autem de secreta turpitudine rescivi, adhuc fastidium meum simulatione amandi sic texi, ut contentus mihi cavere merentem non laederem. Habe tibi filiam tuam. Habe & regnum meo auxilio restitutum. Sed ne ingratitudini usquequaque sit praemium aut facilitatem meam traducas, nolo Sardiniae aerarium poenas vestrorum furorum luere. Iam hoc nimis quod sanguinem multorum ex meis consumpsisti. Nam sileo meos labores, quos utique non vendo. At sumptuum partem redde quibus totis te fungi oportebat. Eos enim, ut viveres regnaresque, feci in classe militumque stipendiis. Trecentis talentis rem patiar aestimari. Quanto plura pro te impenderim, ex publicis meorum Quaestorum rationibus facile scias. Sed tantillum hoc repone nisi mavis extorqueri. Hospitium renuntiare esset superfluum, cum prior idipsum illatione iniuriae feceris. Ex his tamen quae detuli cognosces fidem meam. Te enim nisi coactus miserum esse non volui, & quam diutissime passus sum ut Argenidem amares.

1. Haec ut scripsit, cogitati sceleris industria superbus vocat suorum fidissimos ostenditque epistolam, in alienae aegritudinis spe propemodum suae oblitus. Horruêre scilicet ad sceleris novitatem, sed crudelissimo servitutis genere, quod intra se abominabantur, palam laudabant. Quaerebatur deinde quis litteras ad Meleandrum ferret, nam intuta videbatur & capitalis audacia. Sed Radirobanes in suos quoque saevus: "Nesciat praeco, inquit, periculum suum. Ibit intrepidus & meo auspicio securus. Quod si illum Meleander mulctabit, at mihi tanti erit hanc novam querendi iurgandique materiam vili sanguine comparavisse." Igitur cum aliquandiu inter se contulissent, quidam miles diu ante Virtigani invisus ad hoc destinatur officium ipso Virtigane hominem commendante. Et ille maligno inimici suffragio beatus, ut credebat, infulisque praeconis ornatus primo mane ad portum exigua lintre devectus est. Statim relatum est Meleandro nuntium a Radirobane adesse. Ille animo aeger & de hospitis dissidio sollicitus tunc forte suorum carissimos acciverat. Praeter mansuetudinem in illo paene ad vitium prolixam, beneficium a Radirobane acceptum effecerat ut illi paulo magis quam sibi faveret. "Incertum est, inquit, utrum nocere voluerit. Certum autem nos ab illo tanquam insidiatore refugisse. Conciliandus utcumque est, et si cetera abessent, timenda certe fama. Nunquam videbitur iuste expulsus quem necessariis temporibus tanquam deorum munus susceperamus."

2. Post haec verba altum silentium fuit. Nam plerisque iniucunda haec erat Meleandri sollicitudo. Inter ceteros Archombrotus atque Eurymedes perstringi se rati, quia Regi auctores fuerant ut a Radirobani caveret, haud obscure audebant indignari, adeo ut impetus iuvenilis in haec verba Archombrotum abstulerit: "Sentio, ô Rex, me simul & Radirobanem non posse excusari. Si te ad iniustas inimicitias compuli, quid cunctaris noxae me dedere? At si mea & Eurymedis sedulitate hodie es liber, noli incertitudine animi turbare felicissimum diem & adhuc dubitare an malis Radirobanem esse offensum an captivam Argenidem apud illum teneri." Haec libertas Archombroti gratissima omnibus fuit, praesertimque Argenidi, quae in lucro numerabat sive iure sive iniuria a Radirobane dissidere Siciliam. Ipse Rex suos metus excusavit Archombroto: se tantum de populi voce sollicitum; curandum ne imponere Radirobanes possit externis ignarisque negotii. "Mittam ad illum, qui me dolere significent quod ad classem potius quam ad me secesserit; orare ut in portum redeat, nec Siciliae tam vicinus incertos fluctus malit. Simul largos commeatus iubebo ad illum lembis pluribus promoveri distribuamque munera in amicos. Nemini deinde credar ingratus in hospitem quem per officia illa coluerim."

3. Minus displicuerat illa sententia. Iamque Timonidem illic legatum Rex dixerat, cum Radirobanis praeco adventare nuntiatus varia expectatione omnium animos suspendit. Rex intromitti eum iussit cumque ille litteras traderet, ecquid hospes Radirobanes valeret aut faceret blande, ut solebat, quaesivit. Praeco, veluti erat iussus, omnia intellecturum Meleandrum ex codicillis quos attulerat refert, simulque aliquantulum in latus secedit. Meleander nihil quietum suspicatus ad proximum cubiculum pergit, ne praeco legentis oculis motibusque curiose immineret. Sequitur patrem Argenis & purpuratorum praecipui. At ille postquam ceram explicuit, in omnibus verbis haerens & contumeliis excitatus, tandem ad eam partem descendit ubi Argenidis & Poliarchi fama proscribebatur. Arsêre illico vultus iterumque pallore mutati uno cum incertis manibus horrore tremuerunt. Refectis mox viribus ira terribili&emdash;in quos tamen adhuc incertus&emdash;erigitur. Argenidem, Radirobanem, Poliarchum offerebat nova rabies & sub primum impetum nulla prudentia consiliove tractabilis.

4. Nemo audebat interrogare tam acriter aestuantem. Sed ipse quantum licuit semotis perturbationis indiciis ad proximum conclave se proripit, unaque venire iubet Argenidem, cui non aliud locutus quam ut has litteras legeret, consedit in lectulo & illius vultibus intentus, suspiranti frementique medius haesit. Argenis lectione conterrita, non quidem tanquam ad iustam accusationem expavit, sed iniuriae impatiens flagrantibus oculis totaque oris specie proclamavit ad vindictam. Urgebat tamen attonitam maximus dolor suam cum Poliarcho familiaritatem innotuisse. Et quod tamdiu eam amicitiam occultam habuisset, verebatur ne accusationi esse iustior species & patre difficiliori uteretur. Statimque perpendenti quomodo fides tam religioso secreto periisset, occurrit Selenissae cum Sardiniae Rege commercium.

5. Sed diu deliberare aut tacere non licebat. Itaque provoluta ad genua patris, interclusamque anhelitu vocem non sine artificio laxans: "Ne expectes, Domine, ut crimen obiectum anxie diluam. Non enim dabo contumeliosissimo hosti hoc gaudium, ut credam pudicitiae meae aliam rationem esse reddendam quam quod hactenus tibi optimo & solertissimo parenti placui. Unum habeo excusandum, quod Poliarcho, per salutem quam tibi mihique attulerat oranti, ne scires quantum pro tua incolumitate praestitisset, fortasse fidelior quam voluisses fui. Nunc quoniam alieno indicio factum est ut hominem possim laudare, ille est, Domine, quem Theocrinem vocabamus. Mei videndi cupidus hanc simulationem sexus iniit, quo in arcem reciperetur. Sed tantae licentiae consilium emendavit modestia. Nam sic potius mihi quam Radirobani credas, ut virum esse nescivimus, priusquam te atque me a nocturnis praedonibus vindicaret, ea fortitudine quae apud te divinitatis fidem invenit. Tunc vero ex arce abiturus mihi atque Selenissae quis esset ea lege aperuit ut illius audaciam & virtutem apud te taceremus. Regressus deinde ad regiam, quantum ceteris praestiterit tua in illum caritate probatum est. Quod si reprehendis silentium meum, cogita non potuisse mercedem breviorem concedi, quam ut paterer eum iustis apud te honoribus carere. Sin autem subvereris altiora, quia virgo illius consilia tegere sustinui, provoco ad inimicissimum mihi caput. Selenissam intellego quae sola tanti arcani conscia rem omnem Radirobani palam fecit. Nisi scelestissima esset fureretque perfidiae insania & odio mei, non polluisset silentii fidem, nec quod te ipsum celabat detulisset ad exteros. Testem hanc tamen non verebitur appellare innocentia mea. Si merui odium tuum & propitiam famam arcana turpitudine fefelli, ego te & pudicitiam manu mea vindicabo reddamque sanguinem indignum qui a te provenerit."

6. Inter haec patris genua amplexa nunc dexteram osculabatur, nunc ea arte in senem respiciebat ut iam facillimi patris iudicio innocens esset. Illum tamen plurima turbabant: necessariae in Radirobanem inimicitiae, de accusata Argenide vulgi suspicio, & quod utcumque casta esset, tamen credibile erat Poliarchum fecisse ne ipsi Radirobanes placeret. Urgente deinde filia ut Selenissa accerseretur, ipse per ministrum qui fores servabat imperavit anum vocari. Nemo procerum sciebat quae res tam secreta ageretur, nisi quod maximum esse credebant quo filiam unam Rex communicaret. Varia itaque coniiciebant expectabantque solliciti. Selenissa nihil minus quam quod aderat animo fingens intrat Regis cubiculum, in quo ipsa solitudo, vultus quoque Meleandri, & vis genii mala plerumque instantia occulto horrore insinuantis nec cogitantem turbavit. Statimque ad illam insolita acie Argenis accensa, seu permittente patre seu moram non ferente iracundia: "Per ego te Radirobanem, Mater, oro (nam quid tibi magis dulce aut verendum obiiciam!) ut hic coram tuo meoque Rege dicas quid commercii virgine indigni mihi cum Poliarcho exstiterit. Nec vices tuas cura quod hactenus quicquid est tacuisti. Ego salutem tuam pacta sum, modo iam libere indicium profitearis."

7. Cohorruit anus tenebrisque lucem miscentibus, tamen ut solertissima erat, animum subito revocavit ut hic motus potius videretur innocentiae esse suspiciones abominantis quam deprehensi sceleris notae et: "Quem prius alloquar, inquit, cum apud utrumque perfidiae insimuler? Aut quae haec tam confusa accusatio est? Nec Radirobanis mecum foedera scio, nec Poliarchi tecum, ô Domina. Quod autem sacrilegium, ut putes ulla suspicione posse virtutem tuam pulsari?"

8. "Immo, refert Argenis, omitte hanc frontem. En Radirobanis ad Regem codicillos, quibus te arguit de Poliarcho in Theocrinem Pallademque mutato omnia effutiisse. Et ne nescias: nihil est horum quod non patri confessa sim. Sed & probris innocentiam meam aggressus est, nescio an te auctore. Ad hoc unum vocata es. Dic libere, ita te dii ament. Dic priusquam per tormenta verum quaeratur an maculavi familiae meae decus?"

1. Non indelectatus Meleander hac ferocitate Argenidis, quae utique in se dicturam non exstimulasset nisi innocentiae fisa. "Nolo, ait, turbate haec exigi. Sed nec feram, Selenissa, nisi maiori fide quae de Poliarcho nosti exponas quam antea siluisti." Victa anus conscientiae labe accidensque ad pedes Meleandri: "Summa, inquit, eorum est quae dicere possum, Rex, nihil mea alumna sanctius & integrius esse, nihilque perfidiosius Rege Sardiniae. Si pateris me ad cubiculum redire, facile te absolvam certissimis signis & quibusdam maxime litteris, quarum fides efficiet ne amplius tuam mentem eiusmodi suspiciones sollicitent. Nec deinde miraberis cur ante te Radirobanes ista resciverit. Brevis est mora. Dum hic inutiliter iurgamur, redire iam potui." Tanta pollicitatione suspensus Rex propere ergo imperat ire nec se in eo negotio ludificari; omnia tamen sic agere, ne hae lites ad ullum procerum emanent. Neque prohibebat Argenis, verita ne moram iniicere videretur aliqua in se certius prolaturae.[1]

2. Sed anus ubi primum ex utriusque oculis evasit, inassuetae celeritatis vestigiis ad conclave se recepit adductoque ostiolo: "Nunc iterum mei iuris sum, inquit. Nunc in me decernere ipsa possum nec ab aliis expectare quod merui. O infelicissima mulier! Ergo tamdiu vixi ne innocens morerer? Quod autem mihi fatum mentem eripuit, ut non cogitarem proditionis mercedem numquam esse securam? Ut a moribus meis abirem? Ut levissimo iuveni fiderem & per plurima vitia mihi suspecto? Huius promissis, huius donis ego&emdash;tot annis, tot rebus exercita!&emdash;manus dedi fidemque & carissimae alumnae benevolentiam? Sero haec reputas, Selenissa. Virtus fuisset animum a scelere cohibere. Nunc quia feliciter non peccasti latronum est paenitentia ista qua eiulas. Ergo me perdere Radirobanes invidiosissima delatione sustinuit, qui in me quo offenderetur non habuit nisi quod ut ceterarum rerum, ita nimiae benevolentiae fastidium est! Proh nefas! Quem audebo contueri? Ad quem confugere? Aut quis me denique feret de proditione querentem, cuius exemplum feci? Nec propero me a lucis conspectu liberare? Nec saltem primis virtutibus dignum exitum quaerens medium scelus excuso? Quid expectem ulterius? Odit me Argenis; perfidiam excusare non possum; forsitan & Rex praetextu alio explebit animum, merito meo & filiae questibus acrem. Necdum, ut intellegere potui, palam est quod maxime deliqui: Radirobanes meis consiliis ad raptum incitatus. Hoc ubi emanaverit&emdash;Quid iam enim existimem fore secretum?&emdash;quae mora quive dii ex dominorum meorum mentibus exturbent tantae culpae memoriam? Ut hos mitissimos faciam, at iubebunt abire a conspectu. Recedam invisa omnibus iratam principem timens, nec sola nec publice tuta. Vigilabo in atrox supplicium, ex meo scelere singulorum cogitationes de me aestimans. Adhuc peiori infamia digna es, Selenissa, nisi illam morte antevenis." Rapit ad haec verba tabellas, in quibus non satis constantibus litteris haec exarat.

3. Meleandro & Argenidi optimis Principibus. Si esset aliquid ultra mortem, id mihi in supplicium poposcissem. Nunc accipite sanguinem non adeo suo crimine maculatum, ut non possit diis libari. Neque ex supplicii atrocitate quod in me constituo, facinus meum potius quam paenitentiam aestimate. Hanc illo maiorem credetis vos ipsi quos laesi. Sive enim urgentibus fatis sive veneficio aliquo attonitam temeravisse me fateor secretum hoc ingens de fraude & virtute Poliarchi. In tuam autem famam, carissima alumna, si addidi quidquam aut addere potui, opto ego deos manes mihi tam saevos quam infida vobis fui. Credite morienti & vitae diutissime probatae unam hanc noxiam aut, si nimis est, huic ferro quod vos ulciscetur date.

4. Praeligatam deinde epistolam uni servorum tradens: "Vade, inquit, & atriensi intimas Regis fores servanti meo nomine impera ut hos statim codicillos ferat ad dominum. Iussit Rex eos ad se properanter transmitterem."

5. Dimisso nuntio iam furiosius morti intenta simul properabat & haerebat, nunc insanos fremitus ausa, nunc mollioribus suspiriis lacessens constantiam suam. Excipiebat forte omnia verba quaedam ancilla e[2] proxima cella cui ab eo cubiculo aditus erat. Hanc neque viderat Selenissa, & verecundia quod secretis dominae intervenisset non sinebat vel loqui vel abire. Nam neque credebat desperationis plenissimas voces furiosum exitum habituras, expectabatque donec domina exeunte & ipsa se secreto proriperet. At Selenissa, haud dubia omnem destinatae mortis laudem in praecipitatione esse & affore statim a Rege qui conantem tenerent, aperit cistulam in qua brevis gladius iacebat, quem olim filio primum pueritiam ingresso dederat pater, & ipsa deinde servaverat die filii nuptiali Iunoni Lucinae cum crepundiis sacrandum. Ita tulerat fatum ut paucos ante dies detergendae rubigini esset in acumen renovatus. Nec aliud ferrum in muliebri cubiculo erat pectori aperiendo commodius. Illum vero ut sustulit, simul coniugis quem amiserat filiique quem ignarum destituebat memor, tot res tamque diversas uno mentis obtutu aspiciens funebri capulo osculum dedit, illique locuta aliquandiu opperientem mortem frustrata est, donec ancilla, quae timere coeperat ne haec vera tragoedia esset, extorquendo ferro erupit simulque exsonuêre accurrentium ex Regis praecepto vestigia. Tunc anus prohibentium fervore incitata & manibus adhuc liberis usa mucronem tam alte visceribus impressit, ut labantes subito vires solverent dextram, & pectore in humum porrecto ipse capulus non multum emineret ex vulnere. Exclamavit ancilla & amplexa morientem saevissimo ululatu perterruit iam sponte confusos. Quippe deiectis foribus intraverant Archombrotus & Eurymedes multique eos secuti, urgente Meleandro, ubi primum ferales litteras accepit, ut properarent ad miseram cogerentque non perire. Eurymedes utcunque dimota ancilla amplexus iam rigentibus luminibus torvam: "Quod hoc nefas, ô matrona? Cur te tuosque perditum vadis?" Nihil illa, nisi quod flexa cervice supremos oculos versans sanguinem & animam efflavit.

6. Omnibus silentium ingens, fremitus rursus, & dimanante mox fama, atrocitas rei multos procerum ad spectaculum coëgit. Mox de obscura facinoris causa variae & interdum periculosae coniecturae. Rex quidem caede audita vehementer exhorruit. At Argenidem nulla signa vel misericordiae vel odii mutaverunt, seu credidit de Selenissa satis supplicii nondum habere seu potius excandescens animus mirabatur, magnitudine paenitentiae se placari & in confinio utriusque affectus stupebat. Rursus tamen intuebatur quicquid sibi in morte Selenissa nocuerat. Quid Sicilia? Quid cum suis Radirobanes loqueretur? Illam anum tam insigni de se vindicta multo magis quam ipso proditionis crimine evulgasse hoc de Theocrine secretum. Praeterea quando eo loci res erat, Regem ab Selenissa auditurum speraverat pactum cum Poliarcho coniugium, quod quidem arcanum nec ipsa sustinebat dicere patri & strenue cogitabat defendere. Ceterum prohiberi multitudinem Rex iussit. Sepultumque deinde cadaver est nulla pompa, & postquam caedis causa publice est comperta, nescioquis poeta hoc illi epitaphium fecit.

7. Busta vides, saevique, hospes, monumenta doloris.

Bis moritur quae se est iudice digna mori.

Non effare tamen seu verba gravantia manes,

Seu placida faciunt quae leve pondus humo.

Huic tumulo pacemque nefas stimulosque precari.

Dic tantum: ut merita es, sit, precor, umbra tibi.

Nempe Selenissa est. Dubium furiosa magisne

Laeserit, an laesam sit magis ulta fidem.

8. Meleander tot recentibus obrutus curis, & quid Radirobane, quid praecone, quid litteris faciendum adhuc incertus vocat suorum praecipuos. His ostendit res suas in anxio sitas esse: quippe suam dignitatem a Radirobane incitari contumeliis, qui praeterea talenta trecenta in praestiti auxilii stipendium non tam petat quam imperet; armis se exsequi debere iniurias; nisi & suas vires domesticis furiis Sicilia exhausisset, & benefactis Radirobanis donari deberet saltem locus ad paenitentiam; furere enim sui immemorem, & hesternas suspiciones imprudenti ira firmare. Haec cum fuse exponeret, sedulo tamen cavebat indicare lacessitam ab hoste famam Argenidis, non quod omnia nesciret emanatura, sed & pudorem praesentis filiae reverebatur, & silentio suo omnes monebat, ne quis deinde tam invisae accusationis mentione illum vexaret. Ne tamen ignorarent super quanta re consulerentur, aiebat Selenissam improba fide ausam quaedam arcana ad Regem pertinentia Radirobani credere, quae per se innoxia ille flagitiosissima interpretatione corruperat. Allatis ab eo codicillis se ultimis probris differri; Selenissam, si ad Radirobanem spectes, fuisse innocentem, quae tamen sola morte quod peccaverat expiari posse crediderit. Omnes certatim censuêre ut pro publico Siciliae hoste Radirobanem haberet. Quicquid auxilio iuverat, non benevolentia aliqua factum sed tanquam ad insidias consedisse praedonem in Insula, & voluisse Lycogenem tolli ut quaecunque ille cogitaverat, ipse efficeret. De praecone perplexior quaestio fuit, his cruci suffigendum decernentibus, aliis per diversa supplicia truncum ad Radirobanem remittendum. Vicit tamen Cleobuli sententia declinandam violati praeconis invidiam, quem fortasse interfici magno emeret hostis; superbissimum Regem plus despectu quam eiusmodi ultione iri offensum. Quod postquam Rex probavit, Eurymedes vocatum ad se praeconem (nam eum ad Meleandri conspectum reduci non placuit) ita ex praescripto affatus est. "Si ab Rege sui compote venisses tam protervae epistolae lator, totum hunc diem homo non esses. Nunc ignoscimus amentiae Radirobanis. Cui Regis verbis dices, furioso responderi non posse. E re quoque sua facturum, si Regibus scribere expectet donec insanire desierit."

9. Postquam praeco discessit, statim praesidium militum ingens Arsidae datum est quod ad portum consideret. Timonides classiarios coëgit in naves ut, si Radirobanes ultra verba furere vellet, iusta acie exciperetur. Nec in regia tantum sed passim in oppido tanquam redintegrato bello quies excussa est. Iamque Radirobanes timere inceperat non modo ne inverecundiam suarum litterarum praeco capite luisset, sed ne in suam quoque classem armaretur Sicilia. Intepuerat ira occurrebantque belli incommoda, quae nimius antea ardor suppresserat: totius Siciliae viribus impar sibi exercitus; litus tenebatur praesidiis; deerant in mari commeatus; si tamen lacessebatur, erat indecora cunctatio, maxime cum prior provocavisset. Dum haec agitat respicitque ad litus, videt scapham a portu recedere. Ea erat quae praeconem revehebat. Is adhuc plenus metu quae ab Eurymede acceperat refert, multum quoque exaggerata violentia loquentis & tumultu regiae, cuius causam nesciebat. Cum enim occubuisset Selenissa murmurque & strepitus ingens esset, Cleobulus praeconi custodes apposuit ne qua rescire hunc casum & interrogare obvios posset.

10. Radirobanes tot rerum sollicitudine gravis prius abire constituit quam decernere cogeretur aut fugere. Nam quid immaturis conatibus in se verius quam in hostem saeviret? Iam plus iusto indultum praecipiti iracundiae. Reducendum potius ad Calaris litus exercitum (ea civitas iam tum Sardiniae princeps erat), viribusque refectis mox subita classe repetendam Siciliam. Sed neque confestim visum abscedere. Nam & maritimas copias sciebat quas in portu habebat Meleander modicas esse, & tempore opus priusquam Lilybaeo & Panormo maior in eum classis posset acciri. Reliquum ergo diem in statione perseverat. Sub vesperam, cum se benignius ventus intenderet, anchoras tolli iubet prorasque in Sardiniam suam verti. Ac ne timida videretur aut furtiva discessio, praecepit iustos nautarum clamores geminari, sive eruendis gemerent anchoris sive mutuae exhortationis officio cetera armamenta componerent. Militum quoque voces patriam appellantium adhuc absentem aut pelagi deos orantium ferebantur ad litora. Meleander pugnam instare existimans iussit accingi classiarios suos portumque & proxima litora propugnatoribus compleri. Nam provehi ad certamen suas naves extra portum vetuerat ut illae terrestribus copiis, quibus abundabat, tegerentur & gemino exercitu Sardi perirent. Noctis tamen vicinia perturbationem metumque adauxerat. Sed hostes propitiis ventis in altum ablati primum audiri & deinde videri desierunt. Nam & nebulae primam noctem densaverant. Ne tamen is discessus fingeretur, mox redituris in incautos remigibus, plerique non militum modo sed procerum circa portum excubavêre. In iis Nicopompus, cum nocte concubia rarior fremitus esset, silentio vigiliaque usus est & iuvantibus tenebris liberos animi motus ad carmen, ita Sardos tempestatibus devovit.

11. Ite truces.[3] Cuncti rapiant cava lintea venti.

Ite rates. Sic aura fidem, sic aequora praestent,

Ut vestri meruêre duces. Simul ibit Enyo,

Stridebitque comis, facibusque in concita missis

Nubila, Tartareum deducet in aequora fulmen.

Ite rates. Mediis ultor deus assidet undis,

Vix aequus mitisque bonis. Sunt undique venti;

Sunt cautes; rapidis fervent nostra aequora monstris.

Inde repercussas terret latratibus undas

Scylla minax; hinc torva riget, fremituque Charybdis

Gaudet inexhaustas aptare in pabula fauces.

O illuc vos turbo vehat, vel dira revulsam

Tempestas medio vobis ferat aequore rupem!

Qualis erat dubiis nondum Latonia Delos

Fluctibus, aut quales nigri super ostia ponti

Cyaneas arcto nautae timuêre profundo.

O sceptris indigne tuis, & sidere laevo

Edite Sardois infelix rector habenis.

Cerne agedum quam parva tuam discrimina vitam

A cupidis prohibent undis. Non arma ferocem,

Non vis ulla iuvat. Timidos fortesque severa

Torquet hiems. Totus fati, totusque deorum es.

Mox ubi disparibus pendebit puppis in undis

Alternas subitura vices, & hiantia late

Aequora terrifico pandent sua viscera fundo,

Quam posces miserandus opem? Quae Numina primum

Mens insueta petet, tunc vani prodiga voti?

Non falles Superos, nec te timor ille piabit.

Obruet unda preces sonitu, vindexque per auras

Ventus aget. Notae tangunt pia sidera voces.

1. Nondum plane respirabat Meleander, veritus adhuc ne Radirobanes classem infestam alicubi incustoditis litoribus insinuaret. Sed exacto vix biduo demissi speculatores retulerunt omnino peti Sardiniam. Tunc vero non tanquam exacto sed dilato saltem periculo, ad consilia mentem applicuit quibus tueri Siciliam & hostem haud dubie rediturum posset ulcisci. Diu erat quod Eurymedes, utpote strenuae fortitudinis vir amansque militiae, monuerat Regem securi imperii non aliud certius esse pignus quam paratum & semper in castris exercitum. Et tunc quasi sui consilii utilitatem promovente fortuna, cum Meleander ipsi & Dunalbio medius spatiaretur ageretque de praesidiis per opportuna litora in Sardos dividendis, ita locutus est: "Si fecisses quod initio motuum in Lycogenem censueram, nunc aut iste Radirobanes non te lacesseret aut haberes quod illi confestim obiiceres. Sin etiam nunc cessas, illo depulso alios fortuna inveniet, qui te nec suspiciones diu ponere nec arma patiantur. Collige, inquam, exercitum quem hostes formident, qui sit pace belloque assiduus. Continebit hic terror cives in fide. Amicitias & hospitia externorum tam vetera firmabit quam nova inveniet. Civiles enim motus aut ambitu & coniuratione paucorum optimatum inserpunt, aut (quod est rarius) uno consensu furentis vulgi constant. Nihil vero in utrumque hunc Reip.[4] morbum salubrius aut efficacius est eiusmodi armis. Sunt enim nobilium factiones in initiis ac veluti cunis timidae debilesque, ut si in promptu & sub pellibus miles sit, opprimi cum dignitate possit malum & mehercule ita impetu tanquam sitienti fulgure hi fontes exhauriri, qui (si pateris) mox nescient ripas. Sin vero populari tumultu praecipitata insania (quod quia interdum aevo maiorum contigit, prudentibus semper timendum est) innumeras manus armabit in Regem, nihil in hoc incendium remedii nisi firmas legiones & assuetas disciplinae monstro illi obiicias. Plebs enim impetu solo valens quantumcunque multiplicatis cohortibus impleat campos, par illis numquam erit qui sciunt furentes eludere, servare ordines, obsequi duci, locum castris & pugnae eligere. Ita in omnem partem tutandae regioni & vel antevertendis vel premendis furoribus utilissimus miles est, qui non quaerendus, non formandus, sed hostem inter stipendia expectat. Illae copiae, & quocunque perrexeris, securum te praestabunt, & si populi motu vel defectione nobilium ex munitis civitatibus arcibusve ulla a te secesserit, inde recentem & adhuc dubiam proditionem confestim excutient.

2. "Gentibus autem externis quanta adversus te reverentiae causa hae succinctae & ad nutum legiones? Suam pacem ex te pendere intellegent, non inultum laedi posse, non despici; sedere te veluti fortunae ceterorum Regum arbitrum, in quorum custodiam paria arma non fulgeant. Gentem nostram fama celebrari compertum est, tanquam indole sua pronam simul & utilem bello. Quanto magis, si ad naturam institutio accedet, scientque tui hostes non tironum apud te sed veteranorum esse delectum? Neque hoc tantum ad famam est. Ipso successu experientur qui te lacessent longe aliud esse conscriptum nuper militem in aciem statuere, aliud egregios viros & qui annos non plus ex fastis quam stipendiis suis numerent.

3. "Num denique ea fide, eo ardore recens adacti ad sacramentum pugnabunt, quo illi qui inveterato affectu, non plus militum quam familiarium instar, tuentur principem assuetum alimenta & veluti spiritum dare & cui non hoc tantum illos bellum, sed vitae totius fortuna coniunxerit? Haud omiserim, ut corpora omnia, ita militiam ex suorum veluti artuum vigore & officiis constare, & solo experimento deprehendi num quis ad hanc disciplinam natus sit. Nonnullos valetudo, alios animus deficit, quae vitia habitus corporis & species frontis sic obtegit ne praeter experientiam quicquam sit quo argui possit. Igitur in perpetuae militiae tirocinio, utque sic dicam, in pace castrensi, mature nec periculoso tempore se hae labes aperiunt statimque de corpore exercitus eluuntur, vel correctis disciplina vitiis vel missione denique mulctatis. At in repentinis armis, cum implendae cohortes sunt, cum inexpertis & obviis cingulum datur, saepe nescias virum an statuam adornes, ut novum exercitum[5] ab explorato differre existimem, quod navem quae probatis trabibus est compacta ab ea quam intempestive excisae arbores & omnia non pensatis vitiis ligna componunt.

4. "At sumptuum ratio est habenda: grave tot centuriones, tot milites, ex alienis laboribus vivere. Scilicet egregia cura timemus ne non hostis, cum saeviet, plenas domos & opulentas inveniat. Repetamus memoria vastitates, peculatus, exitia, quibus civiles discordiae arserunt. Quot annorum stipendia, quae aluissent obstiturum his malis exercitum, paucorum mensium furor consumpsit? Adde vim corporibus factam, subiectos tectis ignes, & cetera quae in eiusmodi turbis impune sunt. Vili mediusfidius has iniurias populus redimit, si perennium legionum praesidio se tuetur."

5. Dunalbius civilium rerum scientissimus erat, natura & institutione factus ad gerendam rempublicam. Is igitur ita disserente Eurymede saepe frontem & oculos mutabat nunc quodam assensu, nunc modestis repugnantis animi signis, gaudebatque Meleander sibi ex diversa sapientia licere quod utrimque optimum esset colligere. Cum vix ergo finisset Eurymedes, ita Dunalbius Rege admonente exorsus est: "Nisi Eurymedes ex sua fide ceteros aestimaret, numquam tantum tribuisset militibus, ut non modo in usu eorum sed in ipsa castrorum veluti umbra principibus patriaeque incolumitatem statueret. Ego, quamquam infulis atque aris a militiae muneribus exclusus, quia tamen hic agitur non quid nocere arma mortalibus, sed ecquod ipsi paci praesidium possint afferre, non verebor dare quid sentiam.

6. "Tibi vero non tam repugnabo, Eurymedes, quam de iis quae ignoro vel dubito interrogabo prudentiam tuam. Nunquam mihi placuerunt qui in futuros morbos firmo corpori medicamenta infundunt sollictantque sopitas aegritudinis causas, nec tempore ullo peius quam inter eiusmodi luctam succensas. Quot mala, quot funera vidimus hominum per eiusmodi medicamina incitantium resides & veluti oblitos nocere humores? Atqui illis paene similes puto qui placidis rebus quaerunt in futuras tempestates formidolosa remedia, quaeque ambiguo exitu possunt rectam reipublicae valetudinem tam perdere quam servare. In dubiis autem illis plerisque periculi remediis maxime armatorum frequentiam pono. Nam si armis milites concrepabunt, si superbia, vel furor obsequium excutiet, longe illis pacis consilia, longe mens ducum qui eos tumultibus arcendis coëgerant.

7. "Turmae, cohortes sub centurionibus atque tribunis&emdash;scis quam validum corpus efficiunt. Vix tamen aut possunt suas vires agnoscere aut in superbiam quam illa contemplatio insinuat labi, dum hostis submovet otium habentque quos lacessant aut timeant. Ast ubi suis viribus pacem fecerunt nemoque novo discrimine interpellat victoriae memoriam, tunc ceu Regi aut patriae exprobrent operam suam, secum expendunt quantum pugnando effecerint; unos se suis civibus salutares; in se translatum rerum arbitrium, patriae quoque & principis fata. Hae non statim & uno agmine cogitationes obveniunt, sed paulatim, tempore, contubernio, usu. Quasi aliam a ceteris rempublicam faciant, in sese coguntur. Otio deinde lasciviunt; quod quantum fortitudini adimit, tantum addit proterviae. Mox si iustis praemiis non putant se excoli, si continuo obsequiis non placantur, fervent animis, intumescunt, indignantur sua arma non timeri. Quid cum a suis ducibus, cum a factiosis sollicitantur, cum cupidis mentibus ingeruntur maiora stipendia, praeda, tumultus, peccandi licentia? Dii hostibus tam enorme exitium! Nam non putem, quod dicebas, Eurymedes, ideo Regem iis esse carissimum quia ab eius aerario stipendia habent. Multo illis potiores Praefecti, tum quod ab illis ad militiam delecti sunt (tanquam ideo stipendium non Regis, sed eorum sit gratia), tum quod illos de suo corpore duces & militaris potentiae vindices amant, sed maxime quia plerumque sub illis licentior militia quam sub Rege proponitur.

8. "Sed et omnibus copiis in media pace semper armatis an praeficies vicarium unum, an per partes iure aequali legatos miles accipiet? Si plurium munus hoc facies, non sibi constabit disciplina; contendent inter se aemuli duces & per iurgia ducum infestus laborabit exercitus. Sin potestatem uni credes, quis ille cui tantum ius in te concedes? In eius manu erit ut regnes, ut pereas. Ille vim imperii, ille nervos potestatis cum tenere se cernet, an par stimulis erit sollicitantibus integritatem suam & quid possit superbe monentibus? Utinam saltem huic tuo Eurymedi similes semper sint quibus Reges suas fortunas tradent! Quamquam nec illum velle existimem tantae invidiae potestatem subire. Scis quibus olim Regibus haud absimilis consuetudo sceptrum abstulerit, qui dum Praefectis palatii castra committunt, sensim omni in cives & milites iure exuti sunt.[6] Iis qui prudenter condere regna aut stabilire student haec duo videntur praecipua: primum ne populus in principem facile possit insurgere; deinde ne si obsequii vincula emolietur, habeat duces idoneos qui vagam & inconditam insaniam certiori auspicio & militiae vinculis firment. Utramque cautionem intervertimus hoc statae perennisque militiae consilio. Quantum enim distabunt a populo tot illae cohortes, tot omnis fortunae homines, quibus tela ultro concedimus? Quicumque in populum cadere possunt motus valebunt in istos, sed eo proclivius, quod irati nihil prius videbunt quam datura fiduciam arma. Iam vero praesentiorem inquietis studiis ducem nulla fortuna obtulerit quam hunc ipsum cui iusseris imperium esse in castris. Cui enim tot ad defectionem urgentibus rebus animus ad fidem supererit? Mens potentiae conscia & regii fastigii dulcedinem delibans, adulantium vota, cinctum fortibus viris latus, multa obtegendae culpae occasio, & si secus vota ceciderint, at excusabilis in multitudinis peccato audacia, nec ruina partium expectata, prope ex aequo conditionis cum Rege adhuc de victoria dubitante. Fac tamen Praefectum hunc summum seu natura seu virtute abominari motus, fortemque in vitia numquam a sui statione recedere. Quid tot sub illo duces? Nullus ex iis tumidus, praeceps, vanus? Nemo fortitudinis fama & audaciae ingenio militibus carus? Mitte inanes spes. Nunquam illis cladibus deerit qui signum attollat.

9. "Sed haec scilicet quae praesagio incommoda demum timenda sunt, si in iisdem habitet castris omnis exercitus. Tu vero occurres tempestati, spargesque in varias sedes vastum hoc corpus, ut nec sub uno aspectu positi se ipsos mirentur nec furoris contagione desaeviant. Quo igitur divisos dimittes? Nempe in arces aut oppida distribuentur. Vide porro utrobique quam commode. Arces quidem ut iusto praesidio obtineri consultum est, ita illae multitudinem armatorum saepe non capiunt, desinuntque praeterea esse securae, postquam tot oculorum tantaeque frequentiae commercio sunt vulgatae. Num enim tanquam in carcere tot illic milites conditos habebis? Num ad illos amici non ibunt? Quid coniuges? Quid necessitudines? Quid lixae & calones? At in oppida potius tanquam ad perpetua hiberna copias tuas mittes. Nescis quippe quam male militibus ceteroque populo conveniat. Quod est exermibus civibus & ad sua opera intentis in bello aegerrimum, id in pace continuo fastidio ingeres ut alienos, ut armatos suae domi aspiciant, ut militaribus moribus templa & fora strepant, ipsi denique lares placidos mores mutent. Querentur omnes de onere, mentes a te dissentient, & cum volent deficere, quantillum sibi ad incommoda putabunt accessurum iam molestissima ferentibus tributum atque praesidium? Sed nec ita revulso divisoque exercitu constabit utilitas quam monstrabat Eurymedes. Nam intra oppida nec servari poterit castrensis disciplina nec tirones eo in otio probari & ad Martem institui. Ipsi quoque veterani languore & desidia confecti in urbibus iacebunt & praeter militare officium mollientur in curis & consuetudine familiae suae. Assueti deinde extra laborem ferre stipendium, multo aegrius a sua quiete avellentur ad pericula, quam si recentes conscribas & qui sciant de Regis aerario se nisi in opere & militia non victuros."

10. Cum his Dunalbii argumentis respondisset Eurymedes & ille vicissim pro se pugnasset, Meleander sic commissos conciliavit ea probando quae uterque in adversa laudabat sententia: immodicos exercitus noxios esse; ultra praesidia tamen quae in necessariis excubant arcibus curandam esse classem; & viginti triremibus obtinendam Siciliae oram, quarum aliquae sint in mari, aliae in praecipuis portubus expectent imperium; ad haec plures deligi Praetorianos oportere, partim ex egregia iuventute, partim ex illis qui diu sub signis fuerunt; hos posse ad octo milia conscribi. Dimidiatae copiae semper Regem comitentur, ut miles sex mensibus domi, reliquum annum degat in castris. Ita enim nec disiunctis ad validam seditionem vires fore, nec longa & supervacua in penatibus mora abituros a milite. Ipsi qui aderunt Regi non confusis castris habitent. Milleni seorsim vel castra vel oppidi regiones sortiantur, in quo Rex erit. Nam civibus illis qui commodis ab regia apud se familia & comitatu superfluent aegre esse non debere si veluti in contubernium Praetorianos excipient. Larga illis & numquam dilata stipendia; rigidior quoque parendi lex. Proterviam, furta, lasciviam graviter luant. Et ne in otio deteriores sint, militari labore incitentur, nunc coram ducibus ad praemium hastam aut iaculum mittendo; nunc cum armis iter ingredi iussi ne expeditionem in hostes tanquam laboriosiora imperaturam formident. Nemo in illis Centurio, nemo Tribunus, nemo qui ordines ducat nisi quem Rex ipse delegerit. Bis mille sint equites. Ceteris iacula, pila, sarissae dividantur ex militiae usu. Hac manu & subitos motus opprimi posse dicebant[7], & si maiores copias res desideraret, tirones erudiri. Neque Eurymedes se plura censuisse asseruit aut pauciora Dunalbius, nisi quod sub imminente a Sardinia bello addi aliquid militum numero omnibus visum.

11. Meleander hac parte curarum in Eurymedem translata ad alia animum adiicit. Supra omnia de Argenide sollicitus erat. Haec insons & in qua (praeter invidiosas dotes) nihil nimium esset, tamen causam tot fluctibus dederat. Ut uxorem illam haberet, ausus Lycogenes omnem perfidiam non statim neque incruento bello perierat. Radirobanes successerat furoribus, adhuc incerto exitu. Nec deinde defuturos putabat quos virgo eximia & dotale sceptrum accenderet, nisi in unum collata felicitas componeret ceterorum cupiditatem. Neque parum extincta Selenissa & Theocrine tamdiu latens occupabant anxiam mentem. Tandem penitus sedit animo filiam in matrimonium collocare. Pacandis tot motibus id restare remedium. Iamque non generum modo sed & nepotes cogitans ipsa oblectatione incitabatur ad dulcissimum votum. Sed quem illi fortunae deligeret? Nemo in vicinis gentibus regii gradus erat, cuius aetas nuptiis conveniret. "An autem opus est, inquit, invenire ad haec foedera solium & purpuram, tanquam regna, non homines copulentur hymenaeis aut filiae meae sceptrum aliud quaeram, non virum? Immo nostri maiores sapientissime lege caverunt ne qui quaeve Siciliae imperabit sibi nuptiis regnum adiungat quod Siculo sceptro sit fortius atque splendidius, ne relicta a Regibus patria in illius potentioris provinciam mutetur. Satis est sibi Sicilia, ut principes suos alat, & filiae meae consuluero, si illam in eiusmodi matrimonium dem, in quo ei coniunx suus felicitatem debeat. Thracum est uxores emere. Nobilitas, indoles, virtus sponso insint; satis opum in mea Argenide erit."

1. Haec pronius sibi persuadebat, diu iam in hoc consilium imminente affectu, ut carissimum Archombrotum eo matrimonio sibi heredem aspiceret. Nec credebat obstituram Argenidem, sed si tamen fastidiret, patrio iure ad obsequium redigeretur. Reliquum erat de illius stirpe rescire, nam utcunque insigni virtutibus, tamen novo homini filiam non erat daturus. Satis omnibus agitatis conclave Argenidis petit mediusque inter patrem & Regem, quo facilius quae volebat impetraret: "Scio, gnata, non minus de nostrorum consiliorum mora Siciliam, quam nos de illius motibus queri. Aviditas enim regnandi & tuarum nuptiarum spes Lycogenem & Radirobanem ad has quas sensimus furias adegit, quae omnia praevertere potuimus tibi mature virum legendo. Quid cessamus tot malorum fontem obstruere? Mihi quidem decretum est tibi salutem & meae senectuti columen parare. Nec dubito, quod iure meo possum, quin & tua voluntate facturus sim. Nonne parenti tuo permittis tibi sponsum eligere, Argenis? Privato & publico iure mihi hoc licet, nec repugnare modestiae tuae esset." Cum anxia virgo se deliberaturam referret: "Deliberabis autem, inquit Rex, an factura sis officium tuum? Satis morarum fuit. Iterum quaero, gnata, an in potestate futura sis."

2. Ita pro imperio loquentem Argenis reverita se vero futuram ficto ore professa est. Laudavit pietatem Meleander & osculo dato: "Scis, ait, te mihi carissimam. Vitam colere amplius non amo quam ut consulam tibi. Bene facis quae & patri credis & seni."

3. Postero die ut forte in horto spatiabatur sevocat Archombrotum &: "O iuvenis, ait, si te hostis aut ignotus rogarem quo sanguine ortus sis, curiosam quaestionem habere posses suspectam. Sed amicus cum tulerim diu tuum genus ignorare & scire nunc expetam, quidni me putes id non mea magis causa quam tua praestare? Magna sunt & opinor non tibi iniucunda, de quibus tecum agerem, nisi exquirenda haec prius natalium ratio esset. Tibi externo quantam fidem habuerim intellegis. Secreta imperii penes te fuerunt. Nec aetas nec peregrinitas obstitit quin omnia tibi concrederem. Et haec quidem merito tuo. Nam ut cetera omittam, meum caput aquis ereptum, quas pro me propemodum subiisti, & occisum Lycogenem non possum oblivisci. Post mutua beneficia quid gravaris me ad tui generis notitiam admittere? Quod etiam, ita me amet Diespiter, tui honoris & utilitatis causa nunc quaero."

4. Perculêre iuvenis mentem hae preces Meleandri. Quae causa ut enixe postularet id scire quod tam diu celari haud aegre habuerat, aut quod beneficii genus quod sibi ignoto conferri minus posset? Argenidis nuptiae, quia ea cogitatione plenus erat, statim mentis oculis oberraverunt egregiae felicitatis imagine. Rursus illam spem tanquam vanam & improbam conatus excutere, verbisque plusquam animo compositus: "Hactenus, inquit, geminasti beneficia tua, Rex, passus ab eo te coli cuius genus nescires. Nec iam scio quid conferat tuis rebus me impium fieri, id est, a parentis imperio recedere, quo mihi super stirpe silentium indictum est. Ne me tamen pervicacis animi accuses, qua fas erit cuncta suppressis regionis parentumque nominibus evolvam. Regium mihi genus est resque pacatae. Neque vi aut ingratiis isthuc veni sed ex parentis iussu, tuos in mores tuasque virtutes iubentis inspicere."

5. Ita loquentem Rex novo gaudio commotus amplectitur et: "Quid tibi hactenus, inquit, visa Sicilia? Quid regia mea? Aut ut animum, qualis tuus est, verius tangam, quid tibi senectus mea placuit aut filiae mores?"

6. Cum ille iam propiori spe haec omnia se diceret adorare: "Atqui, inquit Rex, non leviori pretio te mihi emptum volo. Omitto occisum Lycogenem meque servatum. Adhuc aliquid validius fuit quo animum meum caperes: facti mores ad virtutem, consuetudo lenissima, & potissimum quod me amasti. Non patiar a te unquam seiungi. Si, ut memoras & auguror, Regum sanguis es, tibi Argenidem tanto multorum ambitu quaesitam ultro despondeo. Quantumcunque magnis parentibus natus sis, non pudenda nurus erit. Superest ut tuas mihi fortunas familiarius iam prodas spondeasque te numquam meos canos destituturum."

7. Tremebat nimio ictus gaudio Archombrotus & quae toto sanguine quaesiisset, sponte oblata suspiciens incertum an deos an Regem veneraretur, ad Meleandri pedes se abiecit tenuitque reluctantis vestigium. Cumque gratiis finem non faceret, hilarior Meleander & illius quoque laetitiam gaudens in subiecti collum incubuit. Mirum omnibus erat qui in conspectu stabant, quae haec mutua esset gratulantium caritas. Archombroto autem praecipit Rex ne eo die rem vulgaret, rediensque ad comites & solito diffusior vario colloquio tempus modicum absumpsit. Inde regressus in regiam Archombroto iam sibi propius haerenti: "Quamdiu, inquit, te sines ignorari & gaudia differes nostra?" "De hac ipsa re, subiicit ille, te, Domine, cogitabam compellare. Duorum mensium spatium peto, intra quos felicitatis meae nuntius parenti esse possim, illincque digno cultu & professo genere huc reverti." Meleandrum nomen ipsum discessus offenderat &: "Non patiar, inquit, te a nobis avelli, Archombrote, nisi forte foedera nostra despicis aut viles sumus tibi quia priores amavimus. Si conditiones placent, scribe in patriam. Nam te ipsum non nunc mari fatisque crediderim." Archombrotus, tanta benevolentia senis admonitus quid facere deberet & quantum amare, regiam manum osculo stringens, quicquid ille iuberet, nihil se a praescripto recessurum asseruit.

8. Nondum Rex Argenidem monuerat quem illi coniugem destinaret. Cum ergo discessisset Archombrotus, eam ad se accivit repetitisque quae de necessitate matrimonii prius edixerat addidit se generum elegisse, quo non posset praestantior optari: regio ortu paribusque virtutibus; denique eum esse Archombrotum, cui in omen tantorum foederum servati Regis laudem, curru in fluctibus errante, & de Lycogenis capite victoriam fata tribuerant. Haec non sine supercilio Meleander, propiusque vim & imperium quam consilium oratio erat. Comparaverat se ad simulationem Argenis & quamquam indignata se ignoto, se ingratiis promitti, tamen veluti consilio patris accederet: "Nihil, inquit, verendum hic magis quam ne subitae nuptiae neminique tuorum praevisae aut creditae in maledicentiam pateant, dicaturque Radirobanes per iniuriam depulsus, quo faveres Archombroto. Tempore aliquo est opus quo tanta novitas mitigetur, priusque Archombrotus audiatur procus esse quam sponsus."

9. Non temnenda Meleandro videbatur haec ratio. Veritus tamen ne turbando nuptiarum consilio istas moras virgo iniiceret, ita in experimentum locutus est: "Neque nihil spatii concedendum est famae neque fortunae nimis. Ex tui animi sententia, Argenis, quid temporis arbitraris convenire?" Recusabat illa loqui, non hoc suum sed Regis arbitrium esse causata. Cumque pater saepius instaret, tandem aegrius & quasi spatium suae vitae definiens: "Ut rem video esse, ait, duo forsitan menses suffecerint." Tum Rex paene non dubius quin filia omne id tempus sibi potius quam famae postularet, tamen ne per omnia esset durus: "Atqui promittis, inquit, sublapso hoc tempore nihil te nuptiarum omini repugnaturam?" "Facio, refert illa, neque si dii adiuvant, te quicquam in verbis aut mea vita offenderit." Et id prolixius pollicebatur quia interim adfuturum Poliarchum sperabat, qui utriusque vitam assereret. Quod si ille non veniret, finito vivendi consilio respiciebat ad mortis libertatem. At laetiora Rex cogitans, illius verba acceperat veluti sub paterno imperio domantis affectus, qui antea solutam mentem incesserant. Blande itaque compellatam tanquam victor & securus dimisit.

10. Sed illa tot malis incitata numquam se infeliciorem cogitabat quam in publica felicitate. Nam Lycogene victo Radirobanem nuptias suas&emdash;id est mortem&emdash;optavisse; vix decessisse eam curam & respirante Sicilia sibi iam praesentiores instare ab Archombroto metus, qui adeo felici ad nocendum successu provectus sit ut vel Radirobanis desiderium faciat. "Ergo, inquit, semper meam aut patriae vicem dolebo? Ergo non molliori conditione cum Siciliae miseriis transigunt fata, quam ut omnium cladem meo capite redimam? Haec pompa, hi cultus, haec frontis decora mactationes erunt quibus patriae diris voveor? An Macaria Herculis, an Agamemnonis Iphigenia ero, & tranquillitas innocenti sanguine emenda est? Sed non diu me fortuna ludibrio habebit. Decumanus hic fluctus aut tempestatem consummabit aut victam navem deducet. Testes dii quam libenter nunc mortem usurpem, nisi & te vererer, Poliarche, & Selenissa suo exitu docuisset id etiam in scelera esse remedium." Pensare deinde sollicite coepit an opperiretur adventum Poliarchi an eum litteris maturaret. Plus uno mense erat ex quo ille abierat in tertii mensis finem reditu destinato, & cogitabat esse amantis (qualem Poliarchum sciebat) praevertere potius diem quam totum expectare. Constituit tamen scribere & recenti impetu verba se ultro ingerentia ita explicuit.

11. Quamquam absum, Poliarche, forte plus tamen ipso te scio quid valeas. Nam ut sis illic incolumis, certe perire hic incipis fato meo. Quod mihi de vita quantillum reliquerit ex litteris istis intelleges. Radirobanes praeter regium decus & fas hospitii turpissimum facinus ausus; quia ei placari non poteram, mei rapiendi consilium iniit. Nescioquae spectacula commentus quae ad litus praeberentur, me illuc cum parente pertraxerat. Tantum non avehebamur, cum patefacto flagitio nos in oppidum refugimus, ille in suam classem secessit. Versus inde ad furias, ausus est meam famam scriptis ad patrem litteris violare, quasi te liberius quam decet amaverim. Quippe nostram familiaritatem Selenissa prodiderat & hinc impio iuveni fuit ad contumelias argumentum. Sed pater pro me ac vero stetit. Et Selenissa quidem sponte ferro expiavit perfidiam. Ille autem malo omine, si dii quidem boni sunt, in Sardiniam abiit. Eo discessu felix eram, cum me paterŠ (Timeo loqui ne eum odisse incipias; fata sunt quae nos urgent; his potius indignare, Poliarche.) Pater, inquam, me iubet amare Archombrotum. Regibus ortum dixit, mores, indolem, speciem placere, sibi hunc denique generum fore. Ego intempestiva pertinacia timui accendere obstinatum. Satis fuit praetextu alio spatium impetrare quo tu venire possis, vel si cessas, arbitrio meo liceat mori. Duo menses probandis nuptiis dati sunt. Intra illos armatus si advenis, accedam ad partes; sin inermis, omne furtum tentabimus. Quod si me destituis, tunc cum nuptiae ornabuntur, omnes cultus mihi patiar adhiberi, & ubi dexteram pater poscet quam tradat Archombroto, dicam diis manibus sacram esse, simulque brevi sica, quae sub veste abdita erit, miserrimum pectus solvam. Haec si ita contingent, audi iam nunc, Poliarche, ultima vota. Cogita tibi haec dici ab Argenide in suo sanguine volutata.[8] Parenti meo ignosce. Satis supplicii fuerit quod illicito meae mortis spectaculo vultus illius funestos efficiam. De Archombroto quod placebit constituas. At Radirobanem inultum vivere si sines, redibo ab inferis te admonitura officii. Exige a perfido turpissimi flagitii ultionem; luat poenas praedator, quoad potuit, famae meae; & ex iracundia tua intellegat quantum deliquerit. Hanc vindictam, hunc laborem anxie mando; huic te testamento meo damno. Ultione perfunctus iube in patrio tuo sepulcro incidi meum nomen & casus utriusque referri marmoribus, in quibus nostram fidem posteri probent, damnentque fortunam. Huius autem Insulae conspectum, mi Poliarche, defugias, nisi meos cineres amabis & sponsae tuae urnam admovere pectori voles aut etiam, quod dii faxint, cum Manibus maiorum tuorum recondere. Ista mala, si potes, anteverte reditu tuo, nam discrimen cunctationem non recipit. Si non potes, cura mandatum morientis, & ut me ames vive.

1. Obsignatis litteris diu secum expendit cuius fidei legationem hanc crederet. Neminem habebat cuius consilio uteretur, quippe Timocleam, biduo ante in locum Selenissae suffectam, in tantae rei secretum admitti non maturum videbatur. Arsidam autem unum toties adhiberi his furtis non probabat, ne ille tot periculis lassatus Meleandrum timere inciperet. Illius praeterea discessus ab Insula ignorari non poterat. Nemo tamen commodior suppetebat, maxime quia omnium foederum erat conscius quibus sibi Poliarchum ipsa devinxerat. Ergo ad se vocatum ita alloquitur: "Si timerem ne me quoque desereres, Arsida, ingererem tuae menti Selenissae memoriam, quam proditionis stimulos ipsa morte graviores duxisse ideo arbitror, quia eam in remedium poposcit. Scias enim (quod utcunque ego & pater celamus) illam anum mea cum Poliarcho secreta ad Radirobanem detulisse, moxque conscientiae terrore afflictam, suo iudicio manuque periisse, ut vidistis.[9] Sed tibi fidissimo viro, si vivemus, plus a nobis praemii erit quam huic a proditione supplicii. Spectat ad finem negotium. Expecta maiora a nobis quam quae tua modestia possit concipere. Ceterum litteras habeo summa fide & diligentia tradendas Poliarcho. Tu fidum hominem delige cui illas committamus. Sed da, si potes, eiusmodi cuius tibi in arduis fides perspecta sit." Haud cunctatus est Arsidas &: "Fideliorem, inquit, me ipso, Domina, neminem novi. Quid tam cito das mihi missionem nondum iustam ac nec, puto, ignominiosam promerito? Exsequar quicquid mandaveris. Neque Poliarchus, quacunque orbis parte nunc degat, diligentiam meam fallet."

2. Bene laeta hac pollicitatione Argenis rogabat ecquid ficturus esset causae navigandi ab Insula. "Pars est Italiae, subiicit Arsidas, quam Latium appellant. In eo litore Antium prominet, oppidum templo Fortunae celebre, quod illic multae religionis est. Fingam votum ad deam. Carebit suspicione haec pietas. Ubi autem Sicilia excessero, quam multa longioris viae commenta sunt? Negotia, curiosus animus, alia denique vota. Iube tantum &, si potes, quo iter instituendum sit mone." "Si tibi certum est, inquit Argenis, hanc habere gratiam, moneo, mi Arsida, ut pro reliqua tua sedulitate quantum potest approperes. Poliarchum habebis vel in patria sua vel huc ad nos venientem. Plus hodie audies ex me quam tot annis Selenissa. In Gallia amnis est quam Ararim dicunt. Is alteri, cui Rhodanus nomen, committitur. Utriusque fluminis tractus[10] qua a fontibus ad mare pertingunt paternum Poliarchi imperium est. Hoc parentes iam habent, hoc ipse deinde unicus gnatus expectat. Vide quanto homini benefacias. Si igitur, ut coniicio, in patria est, ne metue errorem; muti quoque te muri ducent ad principem. Tu modo, quod his litteris facio, hortare ut quam primum promisso se exsolvat redeatque non privata modo virtute, sed viribus regni tutus. Antianam vero Fortunam (nam per hoc litus via est) meo nomine saluta & de tuo itinere meaque expectatione consule deam. Ceterum gemmam hanc accipias, quam quoties in tuo digito videbis, meam & Gallici principis salutem ex celeritate tua pendere memineris."

3. Sub haec verba ingentis pretii anulum tradit simulque ad Poliarchum codicillos. Ille audita Poliarchi dignitate hilarior mirari tamen coepit, quod per tot ambages tanquam impares nuptiae procurarentur, donec admonente Argenide lex Siciliae in memoriam rediit, quae vetabat potentiori sceptro Siculos Reges nuptiis coniungi. Sat vero constabat Meleandrum non modo ad patriarum legum reverentiam obstinatum sed solitum hanc ipsam sanctionem inter ceteras mire attollere. Tunc vero & virginis sapientiam Arsidas probavit, quae hactenus nec patri nec Siculis aperuisset interdicta consilia, & necessarium a Gallia exercitum esse cognovit, qui veluti in Archombrotum comparatus hanc legem antiquaret.

1. Igitur & suapte virtute & Selenissae defectione ad fidem incitatus postera die iter, quod dii bene verterent, exorsus est. Placidi venti tutum in Italiam pelagus praestitêre. Illic mutata navi, ne Siculis notisque remigibus in secreto uteretur negotio, Magnae Graeciae litora celeriter obivit, Oscisque superatis Antium venit. Vetustissimae religionis templum in litore erat, quod Fortunae maiores sacraverant. Id ubi monstrantibus accolis Arsidas conspexit, tacitis plenus votis iam tum numen salutavit procubuitque in arenam. Procedenti deinde ad limina aedis praesto sacerdos fuit in candida veste cui limbus erat ex purpura. Multam canitiem sparserat humeris, redimito laurea vertice, manuque baculum coronatum tenebat. Ille Arsidam adhuc ut de via praecinctum ubi vidit intra fanum pergentem ita comiter affatus est: "Sive exoraturus aliquid venis, hospes, sive ab iis quae timebas, iam te nostra dea explicuit, affersque animum nova beneficia promeriturum, subi humanissimi numinis vultus, illosque vel licito sanguine vel (si mavis) thure propitia."

2. Tum Arsidas: "Quia iste cultus, Pater, te antistitem ostendit, priusquam deam ut mihi favens sit veneror, ne quid in religione peccem, mone quo ritu me ablui & quam hostiam dare sacra haec velint, an praeterea in peregrino hoc habitu Fortuna supplices agnoscat. Nam & deae facere volo & longam cunctationem navigatio opportuna non patitur." Sacerdos illico fontem monstravit qui in vestibulo manabat: eo ter oculos manusque ablueret; togam se & coronam illi interea prompturum; victimas in deae atrio puras esse, quae emptores expectarent seu quis maioribus facere seu minoribus vellet. "Vade, inquit Arsidas, ô Pater, & ipse ex hostiis delige quas scis Fortunae gratissimas." Simul dexteram porrigentis nummis aureis implevit. Dumque ille utilem sibi pietatem officiosissime exsequitur, Arsidas haustis de fonte aquis cum omnibus suis ablutus est. Valvas deinde templi & viliora donaria quae passim pendebant breviter contemplatus, haesit in prisco marmore quod non longe a limine hos versus subeuntibus templum monstrabat.

3. Este procul sontes, sacroque absistite templo,

Queis fixum stat corde nefas, aut vulnere diro

Livor edax varios ducit per viscera morsus.

Aut quibus exhausti non exsaturabile pectus

Crudescit vulgi spoliis; queis longa senectus

Visa patrum, thalamive quies pulsata pudici.

Non iuvat, heu caeci, non limina verrere vultu,

Non votiva tholo, non aris ponere vittas,

Ni primum eluitur mens fletibus. Ite profanae,

Ite preces, & dona suus quae polluit auctor.

Non fibris pecudum vel parvi sanguinis haustu

Numen eget. Solo finxit deus omnia nutu,

Aptaque caeruleis sinuavit corpora venis,

Quae mixtas pascant animas. Haec extulit alis,

Haec finxit graviore solo, quae rura domosque

Et vastas colerent silvas, aurisque carentem

Ipse etiam vitam sub caecis condidit undis.

Quin & Idumaeo sudant quae balsama caelo,

Cinnamaque, & silvis spirantia thura Sabaeis,

Idem auctor rerum variis adolescere succis

Iussit, & aethereos ramis infudit odores.

Quid tua, ceu largus Superis, nunc munera iactes,

Sive boves aris, calamos seu sternis Eoos?

Aut plena fers aera manu? Sua thura suasque

(Ah vesanus!) opes tanti ne vendere summo

Quaere Iovi, & parvo culpas obtendere fumo.

4. Iamque cum victimis sacerdos processerat, & Arsidas corona redimitus in candida veste ante deae signum procumbens inferebat sua vota, quaeque praeterea Argenis mandaverat. Lactens vitula agnique gemelli in victimas sacerdoti placuerant. Haec non operosa securi procubuit; illos, ne capita convivio perirent, leviori fato culter confecit. Exta optima esse exclamavit sacerdos, datisque mox sortibus Fortunam quaecunque Arsidas postulavisset cuncta annuere. Sibi deinde quae numini immolaverant coxerunt secundisque sub mensis, dum ceteri acrius biberent, coepit Arsidas cum sacerdote disputare de fatis & sortibus Fortunaeque in orbem imperio, quia esse philosophum de vario sermone cognoverat. Et ille ubi Arsidam sapere vidit dignumque altiori religionum commercio, ita dicere orsus est.

5. "Quid sit quod Fortunae nomine colimus, hospes, adeo vulgus ignorat ut mysterii sanctitatem propemodum contraria interpretatione corruperit. Fortunam appellant quicquid incertum est. Volunt autem esse incertum quicquid habet eventus humanis mentibus incognitos. Ideo laevam[11] deam, ideo caecam fingunt, & plus vitii numini quod colunt imputant quam ferrent in homine, ut nec certum sit saepius ista dea ab insanis probra ferat an sacra. Si quid peccant, si quid expectationem fefellit, continuo Fortuna vapulat. Exprobrant quod malos evexerit, quod difficilis bonis cavere videatur ne probe quid iudicet. Nec miseri vident eiusmodi Fortunam non divinum aliquid esse, sed superstitiosi animi ludibrium, qui sua ipse commenta per superfluas curas timet aut placat. Nam illud, quod sibi fingunt numen, omnia quae mortalibus accidunt & fortuita appellamus regere & ex orantium votis disponere aut potest aut non potest. Si non potest, quid igitur facit? Aut quo haec inutilis dea cui in suo regno nullum imperium? An praesidere humanis casibus illam dicas, quae non eos praecipitare possit, non tenere aut mutare? Nisi forte non satis fluere possent rerum hae vices & veluti naturae temeritas absque otiosa hac dea, cui praeter nomen atque invidiam nihil relinquunt. Cur denique aras illi statuimus sortesque in hoc templo consulimus, prius nobis multo victimarum sumptu devinctas? Infelix superstitio est si illic consumitur unde nihil metuas aut expectes.

6. "Sin putas ab ea ordinari casus humanos, qui alioquin errarent, & ex supplicum pietate distribui, iam Fortuna certe non est, modo hoc nomine cum vulgo intellegas numen, quod res humanas non consilio sed imprudentia sinat evolvi. Ut te paucis absolvam: venisti Fortunam exoraturus; illi fecisti, denique litavisti. An res tuas existimas commodius esse casuras quam si deam neglexisses? Si existimas, ergo Fortuna temeraria non est quae novit quibus indulgeri oporteat, nec inconsulte sed ex merito saevit aut favet. Id est, non est illa Fortuna quam populus facit. Sin inutilia credis haec sacra, cur supervacuo labore nihil profuturam pietatem his templis impendimus? At, inquies, non venimus eam sortem mutaturi quae nostris rebus decreta est sed tantum quae sit ea sors accepturi oraculo. Si sic censes, certe fateris iam Fortunam ergo scire quid te dii mulctaturi sint, quid etiam adiuturi. Cui consequitur nihil in orbe temere diisque improvisum aut neglectum contingere. Quod nec convenit cum populari illa Fortuna.

7. "Vides ut Fortunam sustuli, hospes, non illam quidem quam colo sed quam imperiti constituunt & quae cum summa illa mente convenire non potest, quae omnia suo arbitrio constituit, quae naturam condidit, quae rebus causas dedit, easque perpetuo abditissima ratione propagat. Neque enim si ignorant in tempestate media nautae quis finis fluctibus, quis exitus vento, ideo Iovi certum non est solvi ratem an servari statuerit. Ac nec dicas frustra nos igitur supplicare caelitibus &, si iam olim numini certa sunt omnia quae nobis eveniant, vanam fore id quod futurum est deprecantis orationem. Absit haec in deos contumelia, quos irrito aut ingrato labore nemo sibi conciliat. Quippe Iupiter cum orbi initium & naturae leges daret, cum seriem rerum causasque & eventus inter se connecteret, haud nescivit quid esses aliquando tua in eum pietate meriturus. Non sunt illi novae hae preces, quas hodie fundis, sed iam tum cognitae cum de orbe, de humano genere, de te ipso statueret. Tua igitur pietate tuisque virtutibus mitescunt decreta, quae tunc in te scripsisset absque his votis forent,[12] quorum in animo tuo religionem praevidit. Eadem ratione nec secura credat impietas nihil se saevitiae extorquere a diis iratis. Nam haec tela quae facinorosis imminent[13] non parasset ultor deus, nisi quod nunc scelus patratur iam tum futura turpitudine coëgisset ad has iras illius aequitatem.

8. "Ea vis autem & scientia Iovis, quae ventura omnia & quicquid ignoramus in conspectu liquida habet, est hoc quod Fortunae nomine philosophi colimus, quia res illae videntur nostrae caecitati fortuitae, licet deo in numerato sint sua nostraque voluntate praecognita. Ut igitur sapientiam Iovis Palladem dicimus, ut serenus aut pluvius varia nomina habet, ita rerum illarum administrationem, quae nobis arcanae sunt & suspensos animos tenent, Fortunam appellamus. Huic templum, huic signum statuimus, ut nos futura edoceat molliatque rerum eventus & in salutem nostram vota admittat. Quae si rite a nobis funduntur, iam olim valuêre nosque iuverunt, cum natura rerum omnium causarumque semina atque legem acciperet. Hanc te, hospes, Fortunam venerari, huic gratias habere aequissimum Maximo, inquam, Iovi, qui consiliorum exitus tibi hactenus incertos extorum & sortium signis promisit pulcherrimos. Nam si qua mihi fides est, litasti egregie. Vade securus. Vade Fortuna nostra, id est deorum summo, fretus."

1. Prolixam philosophiam bis nauta interpellaverat, Arsidam monens intempestive cessare remigia. Is itaque sacerdoti & operae & sapientiae gratias agens adhuc nummos prodegit, quibus victima alia emeretur, crastino sacrificio se suosque Fortunae commendatura, & deducente ad litus antistite intravit triremem. Commodis igitur ventis Latium superat. Mox Etruscum stringit mare, caenosis & insalubribus vadis ad litora effusum. Ligures inde erant quorum sinus sulcabatur, cum haud pauca navigia, adhuc tanquam nubeculae aut extantia procul saxa, in conspectum venerunt. Postquam propius accessêre, monuit gubernator militarem speciem sibi videri, nisi forte peiratica classis erat illam oram populatura. Nihil tutius quam ad terram, quamvis ignotam, navigare. Sed praerupti in litore montes obstabant, ad quos inter brevia non posset ratis accedere neque, si accessisses, viam qua enitereris per praerupta offenderes. Dum ergo dubitant nautae haerentque in utriusque contemplatione periculi, iam eos emissae triremes incluserant. Non deerat Arsidae animus se ipsum vindicandi, sed navigantium legem huic subinde timidi nautae monstrabant imminere in defensione exitium; at dimissis antemnis si dederent navem, mitioris exitus spem offerri. Quippe si a legitimi exercitus militibus capiebantur, parum damni deditos manere; sin praedones illi erant, spoliis certe & facilitate esse placandos. Haec nautae remigesque Arsidae memorabant. Qui cum tardius deditionem annueret, ipsi suo auspicio antemnas deducunt, sublatis quoque remis opperientes venientium arbitrium.

2. Ubi autem adversae triremes obnoxiam ratem sibi harpagine iunxerunt, placide coeperunt explorare qui homines aut unde navigarent. Omnia nautae simpliciter retulerunt se ex Magna Graecia navigare Massiliam ab externo homine conductos Arsidamque monstrabant. At ille interrogatus cum perplexius responderet, scilicet quibus loqueretur ignarus, suspicionem hostilis animi fecit. Captus ergo & in aliam navim delatus est, iussique qui eum vexerant cum navigio suo sequi. Nihil tamen ultra nocebant, id ipsum humaniter excusantes quod eum veherent ad sui Praefecti colloquium. Haud procul praetoria navis extra remigum operam velis tumentibus veniebat, in quam producto Arsidae dux militum occurrit, dataque dextra Graecis verbis vetuit ne quid durum expectaret: "Sed ita est, inquit, ratio belli: excutienda sunt omnia, neque occupandi tantum hostes, sed plerumque etiam ex amicis ignotisve informamus consilia. Quod si ipse ad tuam navem ivissem, illic habita quaestione, nulla per me fuisset, si quo properas, mora."

3. Arsidas in tantae humanitatis sermone confidentiam cum sumpsisset, qua licuit cuncta professus est: se Siculum esse & in Galliam ad amicum ire dixit; sperabatque se confestim dimittendum. Sed Praefectus audito Siciliae nomine haesit intentius, sciscitatusque quid illi in Gallia commercii esset: "Nolim, inquit, tibi durum videri, si hodie tibi cenam, hospes, exhibeo. In praetorio meo dormies, quanto omnes poterimus officio cultus. Magni Regis minister sum, qui cum exercitus robore haud procul insequitur. Huic ego cras te sistam. Nam amabit videre ex Sicilia venientem et forsitan erunt quae ex te cognoscat. Humanissimum autem principem vidisse etiam in fortunae beneficiis numerabis." Noverat Arsidas non conducere negotio suo ut frustra repugnaret. Hinc enim & suspectior esse poterat & duriorem habere custodiam. Ergo lubenti simillimus, omne ius sui penes Praefectum esse respondit; captum hominem & maxime innocentem nullius conspectum oportere defugere.

4. Post haec utrimque verba, per varios sermones in hilaritatis speciem vultus & animos coëgerunt&emdash;hic, ne Arsidas timeret; ille, ne videretur aversari eiusmodi captivitatem. Multa igitur audiebant invicem rogabantque & benevolentia quae simulationis fuerat, paulatim sincerius vera colloquendi voluptate utrumque perstrinxit; sic natura mortalium instituta ut liberalibus ingeniis sit facilis conciliatio. Et Arsidas quidem, licet captus atque a suo cursu tardatus, tamen quod in alio fecisset in se factum haud aegre ignoscebat, praesertim in custodia humanissima non amplius unam noctem morari propemodum rogatus. Ipse vero Praefectus homini innocenti indulgebat ut deinde amicus posset dimitti.

5. Cum igitur ambo sederent in puppi & aliqua de mari ventisque & triremium generibus essent locuti, tandem Gobryas (ita Praefectus appellabatur) blande de Siciliae rebus & soli genio Arsidam percunctatur. Ille civilia strictim bella recensuit: armatum occisumque Lycogenem, senectutem Meleandri, & quaecunque absque Poliarchi mentione poterant dici. Nam solerter abstinebat hoc nomine ne de eo cogeretur apud ignotum loqui. Delectatus Gobryas non ignobili narratione & aequissimo exitu belli, cum deinde Arsidas rogaret nomen Regis, cuius conspectui servabatur, etiam cui regioni imperaret, & quid sibi vellet classis armata, paulum in se cogitatione seductus est. Nam & rependere hospiti vicem & suae etiam gentis casus referre gestiebat, itaque: "Licet rara sunt, inquit, inter nos commercia quae nempe soli mercatores faciunt, de civilibus tamen malis quae Siciliam vexavêre pleraque audiveramus. Sed mercium nulla celerius quam veritas navigatione corrumpitur. Multa incerta, multa illis contraria quae nunc a te accepi nobis fama attulerat. Neque vicissim dubito quin & ad vos nostrae gentis discrimina & veluti fata aliquo rumore pervenerint, sed vel audacia narrantium vel ignoratione libata. Quod nisi te vererer longiori sermone conficere, non haec modo quae rogas exsequerer, sed repetitis altius rebus mei Regis cunabula, dignam historiis materiam, exponerem." Sollicitavit Arsidam insignis narrationis materia &, si Gobryae vacaret, haec se avidissime accepturum respondit.

6. Et Gobryas: "Audies ergo rem dignam vestrorum Graecorum ingeniis. Multa enim inter nos fortium hominum facta sunt, haud illis imparia quibus nobilitantur gentes, quae litteris ipsae se celebrant. Sed sola sunt Druidum carmina, quibus rerum fortuna nostrarum perennet. Neque illa seu lignis seu ceris impressa sunt; memoriae iuventutis commendatur; & ex cantantium ore virtutes maiorum agnoscimus. Sed ne questibus onerem nostros mores, praestat, hospes, quando sic iubes, promissam narrationem nunc aggredi.

7. "Regnabat apud nos Britomandes, adhuc gratum gentibus nostris nomen, bello optimus & artibus pacis." Interfatus Arsidas loquentem: "Mihi Regem memoras prius, inq uit, quam cui regioni imperaverit, quamquam ex tuorum sermonibus vos Gallos esse coniicio." "Recte mones, subiicit Gobryas. Maximam Gallici litoris oram, quae inter Alpes Pyrenaeosque montes mari alluitur, tenemus Mediterranea versus, porrecti in longum. Qua Rhodanus & supra hunc Araris, nobiles amnes, pinguissimos campos intersecant, pars est Galliarum eximia. Laetus frugibus ager & validissimo populo gravis."

8. Obstupuit Arsidas ad Araris & Rhodani nomina, quae gentilia Poliarcho flumina esse Argenide docente cognoverat. Sed ut illum Gobryas vidit suspenso supercilio haerentem: "Forsitan, inquit, iam quid parem intellegis & haec frustra apud scientem narravero. Dic enim: ecquid in Sicilia auditum de regiae nostrae rebus?" Tum Arsidas: "Immo, inquit, & plures in Galliis Reges esse accepimus &, si quid de iis affertur, instar aurae vel nubeculae est, quae non aegre ignaros praelabitur.[14] Quippe antea pauci ultro citroque mercatores commeabant & hos ipsos nostrarum seditionum atrocitas exegit. Segnitia autem nostra est, quotquot Graecis ingeniis vivimus, ne diligentes vulgo simus in gentium factis quae ad Septentrionem vergunt, nisi quando cum exercitu finibus vestris vos egredi fama est & timetur publicae libertati. Ne dubita igitur hoc, quicquid est, ignaro & cupido memorare." Et haec ille dicebat, non omnino Gallicarum inscius rerum, sed ne Gobryas quid is sciret nesciretve interrogando a narrandi tenore deflecteret. Iam enim auditis Rhodani Ararisque nominibus, illam Galliarum historiam avidius & tanquam rem suam agens quaerebat excipere.

9. "Tanto igitur populo, inquit Gobryas, iure paterno Britomandes imperabat, cui filius erat & ipse Britomandes appellatus sed, postquam evasit in virum, tot morbis conflictatus ut animi vires continuus dolor absumeret. Duxit tamen uxorem ex cognatis feminis unam, cui satis haud dixerim plus ornamenti pudor muliebris dederit an pietas an digna fortiori sexu prudentia. Timandra appellatur. Britomande patre elato, tanquam iisdem fatis nostra felicitas occubuisset, omnia in peius sublapsa sunt. Novo in Rege nihil paternum agnoscebamus praeter pietatem & nomen. Erat inter proceres potentissimus Commindorix, nobilitate & opibus supra privatum, denique qualem modo narrabas fuisse Lycogenem. Is sub sene Britomande utcunque tanti Regis terrore coërcitus fuerat. Apud filium vero prudentiae & fortitudinis opinione adeo omnia potuit, ut illius nomine ipse regnaret, multum Timandra indignante quae ad patrios avitosque animos virum non cessabat impellere. Sed ille imbecilla lenitate ingenii omnia uxoris consilia mox subdole exploranti Commindorigi credebat. Nos a prospera sorte deiecti cui senior Britomandes regionem assuefecerat, ad bustum illius tanquam herois conveniebamus frequentes specie pietatis, re autem de gentis nostrae more illic captaturi oracula, si qua sors, si qui dii viam monstrarent ad Commindorigis perniciem. Hunc enim odisse in pietatis parte plurimis erat, maxime postquam regnandi cupiditate ardens natum ex Timandra puerum (proh facinus!) nutricis opera dictus est confecisse. Cur non eodem exitu rapta Regina sit haud facile scias: an venenum atque insidias suspiciosa diligentia ipsa vitaverit, an ille infra curam habuerit mulieris vitam. Supra omnia deûm cura id factum existimo, qui tyrannos saepissime excaecant ut anxia & superstitiosa saevitia securitatem quaerentes vera & certa pericula non cognoscant aut timeant.

10. "Cum secundo Timandra ventrem ferret, miserae proli timens destinatae prius ad mortem quam ingressa vitam esset, obstetricem & matronarum sibi familiarium duas (quarum alteram haud pridem, eadem Regina conciliante, habebam uxorem) mature ambire instituit. Ab his Regina flagitabat ut, si marem peperisset, alieno foetu supposito legitimum furto subducerent. Illae quandam ex agris matremfamilias, meae uxori notissimam, in consilium[15] allegant, quae puerum alere posset. Sicambre appellatur. Ea cum viro (nam & ipsius opera necessaria erat) diis omnibus devincta rem habere secretam, a mea uxore, dum Regina pareret, in aulam deducta est. Nullae nisi ex consciis in cubiculum admissae. Et dii faverunt. Timandra marem enixa est puellamque regiis cunis fraus muliercularum imposuit. Quem Reginae tunc fuisse sensum existimas? Pariendi angustiae erant; foetum quem tot doloribus matres emunt pro munere ducebat eripi sibi; & saepe audivi ab ipsa nihil formidolosius animum tetigisse quam ne infantium vagitu aut timiditate mulierum proderentur consilia.

11. "Quamquam tamen & curis & morbo aegerrima erat, Sicambrem, cui infantis inter tumultum asportandi provincia erat, submissa voce affata est: " 'Per patrios deos sine te exorari ut mihi fidelis sis ne, dum alios fallere studeo, ipsa intervertar prole mea. Nam quemcunque volueris hunc me pro meo oportebit agnoscere.' Ad haec mulier: " 'Dii, Regina, quos invocas effecêre ne in cuiusquam potestate sit tibi hac fraude quam times illudere. Adeo corpus infantis haud vulgari aut mutabili nota insigne est.' Simul obtulit nudum ostenditque paulo infra cervicis exitum tanquam spicae figuram ardenti purpura expressam. Eadem species in crure dextero rubebat. Et causam felicium macularum dederat ipsa mater, forte cum pedes in agro spatiaretur, subito timore perterrita ad turbinis sonum, qui ingentis campi messem cedentibus spicis percurrerat. Timandra suavissimo pignori postquam osculum tulit: " 'Fuge, inquit, mi pupe, regiae paternae periculum. Fuge, mi Astioristes, ita enim de atavi nomine appellari te volo. Dii faxint hos maturus ulciscaris, qui non sinunt tuam infantiam inter mea ubera esse securam.' Iterum repetito osculo flevit. Statimque receptum infantem Sicambre obvolvit fasciis & postico ad id ante praeparato se ab aula proripuit. Tum vero in humum collocata est illa, quam in regii sanguinis fortunam adoptabant, puellula & vocatus ad sobolem agnoscendam Britomandes cum Commindorige intravit, sustulitque alienam prolem in sinum affectu decepto. Quam ubi commendavit nutricibus solatusque puerperam est, diis gratias habiturus ad templum discessit, illis quidem maiori beneficio quam credebat obnoxius.

12. "Sicambre, cui gnati fortunam Regina crediderat, mediocris sortis mulier erat, quia neque apud illustres satis infans latuisset neque tenerrimo corpori in egena familia satis potuisset sperari subsidii. Illa conscium maritum adduxerat (Cerovistus nomen est), cui haud procul regia tradidit sanctissimum pignus & portare molliter rogavit. Huic misericordia & spei magnitudo satis alumnum commendabant. Igitur diversus ab uxore, ne quid familia suspicaretur, ad praedium suum ivit. Agrum enim satis amplum colebat ad Rhodani ripas nulli oppido contiguum,[16] & sanctitatem familiae rustica simplicitate servaverat. Ubi domum pervenit, mentitus abiectum se infantem in silvae vicinia sustulisse; redeunti haud multo post uxori occurrit coramque suis rogat ut miserrimis labellis velit ubera admovere nondum scilicet a filio ablactato arentia. At mulier, tanquam ignara fabulae, cuncta anxie rogabat qui parentes infanti, quod misero fatum, aut cur proiectus esset vultu tam lepido, nihilque in eo a ratione humani corporis errante natura. Is nihil se praeterea scire finxit quam quod in bivio silvae solis pastoribus aut venatorum studiis cognito iacuerat vel inhumana vel misera positus manu. Suscepit inter haec Sicambre vagientem, questusve & lacrimas dato lacte composuit.

13. "Ita cunas regius foetus, pro claritudine quidem generis exiguas sed ut tempora erant feliciter nactus, ubi ingredi potuit atque fari, coepit in aliam speciem crescere quam quae solet in eiusmodi patrumfamilias domibus videri. Vivax indoles erat nec venustissimo corpori impar. Praecipue Cerovistus & Sicambre conscientiae & caritatis stimulis cuncta in eo mirabantur, impositoque a Regina nomine, quod multorum principum fuerat, appellabant Astioristen. Sed Reginae vix haec tuto poterant nuntiari, quam ut plurimum semel in mense Sicambre ad coniugem meam veniens furtivi colloquii laetitia reficiebat. Nam homines ruri assueti saepius in regia cerni timebant, a consciis quoque matronis identidem admoniti, ut quam maxime suspiciones vitarent."

1. "Vertebatur septimus annus, cum Regina tenendi filii desiderio victa me, quem suae domui Praefectum fecerat, his verbis compellavit: " 'Non meruisti, Gobrya, ut tuam fidem muliebri leviorem existimem. Coniugem tuam diu est quod summi arcani arbitram habeo & silentio quod praestitit meis rebus primam hanc gratiam referam, quod conscientiae etiam tuae deponam meas curas aperiamque pulcherrimum facinus, in quo tegendo mea & Galliarum salus stat. Scisne, Gobrya, quid te iam velim? Nihilne te uxor rerum nostrarum edocuit?'

2. "Ego praeterquam quod rei expectatione eram tactus, adhuc simplicius vultum fingebam ut integram accepti[17] secreti gratiam sibi Regina habere me crederet & praeterea ut fidem uxoris commendarem, quae utique neque rem ad me detulerat, neque tamen in totum fefellerat coniicientem aliquid magnum agi. Tunc vero Regina non liberius modo sed & suavius rem totam effata est. Qua audita nihil tam grande suspicatus contremui & paulatim per narrationis seriem redeunte animo, laudavi maternam pietatem astumque utilem regno, cui tyrannus imminebat. At illa: " 'Nunc tenes quo loco sit felicitas mea. Tot opibus, tot honoribus culta solatium quod privatae matres habent adhuc nescio. Servemus diis volentibus, Gobrya, hoc senectuti nostrae praesidium, hanc parricidae Commindorigi perniciem. Tantum superi velint ut crescat avo quam patri similior. Intellego nihil auspicatius eius moribus esse. Vultum quidem aliquoties vidi, dum eum sua alumna in templis ex composito producit. Quam autem miserum credis vix conspectum unicae prolis tuto posse usurpare & penitus colloquia esse sublata? Tu sodes ad domum in qua alitur proficiscere. Nam facile aliquid in viae causam effinxeris. Voluptatem mihi debitam tibi credo, eam ad me pro parte pervenisse arbitratura, si te mandata suavitate expleveris. Mihi deinde bona fide referes de indole pueri quod licebit coniicere. Forte etiam cum Sicambre aliquid comminisceris, quo eum sine suspicione possim perfunctorie saltem amplecti.'

3. "His a Regina dictis gratias, ut oportebat, egi quod in tantis arcanis mea praecipue opera uti vellet. Sponte eram a Commindorige aversus & hac tantae factionis dulcedine facile pericula contempsi, quae illa spes & conscientia afferebat. Igitur postero mane egredior in agros, monstratamque a rusticis viam tenens ad villam pervenio. Cuius ambitum postquam intravi, in area qua rustica armamenta cum aratris iacebant video puerorum aliquot chorum inter se simplici temeritate ludentium. Propius ego accessi, si in illo forte coetu itineris mei causam offenderem. O hospes! Non auctore, non indice illic opus. Tot heroum scilicet stirpem satis efficax natura monstravit. Alii rustico vel puerili metu diffugiunt aut timide pectore toto aversi me reflexis intuentur cervicibus. Restitit ille, nihil territus inassueti hominis vultu. Arcum habebat aetati & viribus parem, cui in terram statuto innixus me opperiebatur. Firmus & liberalis totius corporis gestus. Sufflava caesaries & ipsa neglegentiae opinione melior. Sparsa enim non cervicibus tantum, sed per incensam ludendi impetu frontem iacebat. Oculus inter iubentis mulcentisque aciem; os, supercilium, genae qualia in Cupidinis signis aspicimus. Ego subita veneratione exhorrui & breviter deos precatus ut suis donis faverent, timui tanquam puero privatae sortis loqui. Sed ne scenam turbarem, ex equo tantum desilui rogavique quid parentes agerent aut ipse valeret. Ille patrem cum familia ruri opus facere respondit, matrem vero domi esse; eamque se, si iuberem, provocaturum. " 'Facies vero, inquam, suavissime puer, &[18] nisi molestum est, ego te quoque ad fores comitabor.'

4. "Ducere ergo coepit, rogatusque per iocum in quas feras suo arcu uteretur, prorsus innocenti ingenio: " 'Nondum, inquit, mihi lupos insectari cum nostro Sticho & Ambirino pater concessit. In annum adhuc unum distulit operam meam & multum tibi debebo, quisquis es, hospes, si numerum dierum mihi referas qui annum constituunt. Iam enim aliquoties sensi me, quia puer sum nec spatia temporum novi, eiusmodi promissis esse frustratum.' Risu ego plenissimus: " 'Frustra, inquam, hoc rogas. Nam nec memoria tibi sufficiet tanto tempori observando, quantum a me destinari efflagitas.' " 'Immo, refert, mihi dari calculos vellem numero dierum pares. Reponam in abdito eximamque quotidie singulos ut cum anno finiantur.' Amplectebar animo puerilem solertiam. Vestigia autem ex composito premebam ut diutius lepidissima contemplatione perfruerer. Sed Sicambre, nescio unde admonita esse aliquem qui suo filio colloqueretur, foras exsiluit &, ut tanto deposito timebat, vultu sollicitudine vario ad nos delata est.

5. "Ut vero me agnovit, dubia adhuc an scirem cuius stirpis puero loquerer aut quae omnino fortuna mihi ad se viam praeiisset, me recepit sub tecta perplexe de causa itineris rogando & quid mea coniunx valeret. Sed postquam consedimus risu inter dubia verba pendente: " 'Multum est, inquam, quod de uxore mea querar nisi in te recipis crimen, faterisque te magistra eam didicisse quam alta taciturnitate simulatio obeunda sit. Neutri quidem, quod iam pupum istum novi, habeo gratiam, quae pervicaciter siluistis, sed ipsi Reginae, cuius iussu vos inviso, tecum quoque exacturus, qua commodissime ratione ipsa implere avidum pectus eodem solatio possit. Nam quod aliquando in templis eum videt, parum est ad desiderium matris. Vult amplecti, vult loqui, mentem denique saltem semel satiare propiori dulcedine.'

6. "Sicambrae facile fuit excusare silentium. Gratulata deinde est quod Regina profitente ad hoc secretum pervenissem. Denique haud unicam viam monstrabat, qua Astioristes ad matrem duceretur. Sed omnia suspiciosa erant nec placebant ipsi auctori. Diu cunctati, nihil tutius habuimus quam ut Sicambre, utpote saepe apud coniugem meam visa, in agrum qui sub urbe mihi est veniret cum puero, & Regina in campis spatiata umbram, quae in praedio meo laeta est, optare se diceret, moxque in secreto conclavi non turbatos, non suspicionibus obnoxios amplexus daret Astioristae suo.

7. "Tempore igitur cum Sicambre constituto quo ad praedium meum veniret, rursus cum puero iocatus sum, varium specimen futurae mentis eliciens. Ulnis denique implicui meis tam gravi imperio (modo dei aequo faverent) debitum Regem. Secundum haec a villa in proximum oppidum discessi. Illic exacta nocte redeo ad regiam. Timandrae cum singula referrem, solum hoc grave erat bidui adhuc moram promissae felicitati intercessuram esse. Quo elapso cum omnia processissent venissetque Sicambre cum alumno, adfuit & Regina tam exiguo quam fas erat comitatu, & paulisper in hortis spatiata velle se in conclavi acquiescere uxori meae dixit. Ducitur ergo in thalamum secreto quod agebatur aptissimum, unde loquentis vox non excipi posset. Tum omnibus praeter conscios tanquam Regina somnum peteret dilapsis, intromittitur ex vicino cubiculo fidissima Sicambre applicitumque Reginae genibus filium tradit. Concesserat Regina ut adessem. Sed quae vidi quaeque audivi nullis verbis, nulla diligentia digne retulerim. Adeo laetitia, pietas, dolor, flendique & amandi suavitas omnem modum in Regina excesserat. Longo singultu vocem & ceterorum affectuum impetum premens tandem in puerum invadit, & paene ad utriusque pectoris livorem ligat amplexibus. Nec in uno habitu durans nunc illum paulisper submovebat, quo vultum, oculosque, & totius corporis statum liberiori obtutu suspiceret; nunc subita vi amoris repetebat bracchiorum vincula & tot bonis quae in puero mirabatur osculum dabat. Quasi sua essent haec ipsa quae cernebat in prole, iam tumidior videbatur; iam, opinor, ultorem hunc destinans incipiebat Commindorigem praecipiti voto despicere. Rursus amor ipso furto incitatus festinanter sua felicitate fruebatur, simulque cogitatio recessuri mox gaudii insanientem cogebat in lamenta. Quid multis? Nemo nostrûm tam altae & miserandae pietatis spectaculo non lacrimas dedit.

8. "Sed intererat nescire puerum quantus esset. Nam nec silentii fidem promittebat haec aetas & si illa immature emersissent, certa erat a tyranno pernicies. Itaque inter blanditias, quas gnato Timandra ingerebat, nulla verba adhibuit quibus is sciret vel Reginam eam esse vel matrem. Sed perculsus specie exsultantis gementisque mulieris, inassuetis praeterea osculis fatigatus, cum denique illacrimari omnes videret, aliquantulum flevit & nescius cuius in amplexibus esset, eam tamen veluti iubente natura brevibus ulnis cinxit. Sed illorum simplicitas annorum, longae curae aut prudentiae exsors, facile ab ea intentione se subduxit cultusque Reginae, quales ante non viderat, coepit puerili contemplatione lustrare. Lectuli praeterea & stragula, tum quicquid ornatus in cubiculo erat, omnia oculis illis nova, per singula euntem morabantur, ut nos quoque tam innocenti ludo in amorem & pietatem rapti illius oculos atque gestus dulcissima imitatione sequeremur.

9. "Dum his rebus abripimur, interim hora effluxerat neque oportebat Reginae comitatum aliquid nostra mora suspicari. At illa non avelli sustinebat a filio, donec spe rediturae laetitiae sibi imposuit, & ingenti suspirio concussa avertit se a puero eumque abduci imperavit. Spes autem ea erat. Volebat me cum comitibus aliquot, mei tamen consilii ignaris, ad domum Sicambres pervenire seu venationis specie seu quid aliud videretur commodius, illicque Astioristae indolem atque formam impense laudare; eum denique a parentibus palam petere, quem domi alerem inter urbanas disciplinas. Non enim eum agris videri aut solitudini natum. Oportebat deinde reluctatam aliquandiu cum viro Sicambrem consentire. Post haec puer adducendus in urbem tradendusque coniugi meae erat, tanquam ad ministeria illam aetatem decentia. Sic illius moribus eramus praefuturi & ille non tumultuario aut brevi conspectu Reginam expleturus."

1. "Sed illa, mi hospes, consilia atrocior fortuna pervertit. Vix enim ab eo colloquio triduum erat, cum Cerovistus ille Sicambres vir intravit nostrum limen vestibus scissis omnibusque summi doloris indiciis funestus. Utque me vidit, nihil dissimulato planctu verberans utraque manu pectus. " 'Dii, inquit, nos perditos, ô Gobrya, voluêre. Astioristes nocturnis grassatoribus praeda. An aut ubi vivat incertum est. Abvexit hunc proxima nocte armatorum violentia, qui spoliatis penatibus meis subiecêre denique ignem. Neque nostra tantum tecta haec pestis consumpsit. Acta est praeda ex vicino omni agro, et ego illi turbini superstes non potui vestigia servare impiorum, quia celeriter trans Rhodanum aliquot scaphis delati sunt. Quid vero me facere quove conferre nunc auctor es?' "

2. Haec narrante Gobrya penitus Arsidas, tanquam in cladis & iacturae parte esset, expalluit, indignum fuisse facinus proclamans subindeque interrrogans an sic puer periisset. Quippe maiora de eo expectabat nec a negotiis, quae tunc curabat, aliena. At Gobryas: "Multo, inquit, frigidior ad nuntium illud fui quam te nunc, hospes, video esse. Segnem tamen esse non sivit tumultuarii mali praecipitanda curatio. Itaque homini imperavi ut inutilem gemitum paulisper supprimeret, mihi quicquid contigerat prolixius memoraturus. Auditis omnibus varia animo versabam: unde praedones essent; consultone incidissent in puerum; qua celeritate, qua manu persequendi; denique an deferri ad Reginam haec clades deberet. Sed haec postea commodius narravero. Video enim ad cenam tempus esse, quam corrumpi iam aliquoties ministri monuerunt."

3. "Atqui, refert Arsidas, hilarem convivam non habebis, nisi me ab hac sollicitudine absolvis, quo successu dolueris quodve Reginae supplicium de praedonibus datum." Paruit Gobryas flagitanti raptimque edocuit nihil se aut Reginam ad luctum aut diligentiam reliquisse, quamvis & secreto gemebant & praetextu alio quaerebant in latrones. Ceterum rapto puero nihil in iis fuisse auxilii, nam neque repertos qui eum abvexerant neque superfuisse vestigia quibus ipse ulterius quaereretur. Ergo Reginam hoc quoque tunc facinus ascripsisse Commindorigi&emdash;ita meritis qui per scelera vivunt, ut non suorum modo facinorum sed & interdum alienorum infamia laborent. Postea liquidius esse rescitum praedones in Allobrogum montibus, quo minore invidia in alieno solo quam in patria peccarent, facta manu Rhodanum transivisse; spoliis deinde onustos, postquam in suam ripam relati sunt, divisis manubiis agmen solvisse, ne multitudine proderentur. Ita periit scitissimus puer, inquit, & propemodum in amissi desiderio mater."

4. Adhuc confusior Arsidas: "Videor, inquit, magni aedificii apparatum somnio conspexisse, quod, postquam artificum manibus crevit, marmoribus & picturis insigne, ut[19] hominum me a somno excitantium plausu, perierit. Sic posteaquam puerum servavisti, postquam perduxisti ad annos quibus promitteret se non frustra servatum, subito eximis nobis." Sub haec verba asperius intra se indignatus ridebat tacite imprudentiam Gobryae, qui tot verbis tantam scenam apparasset, in qua nihil deinde ageretur.

5. Nec Gobryam latuit hominem esse commotum. Itaque ut hospiti vultum restitueret: "Si hilariter, inquit, cenas, reducam deinde puerum matrique sistam incolumem." Mutatus ad haec verba est Arsidas, qui altiori spe quam Gobryas credebat rei exitum felicem optaverat. Cum vero se ad mensam componerent, excusavit hospiti Gobryas quod in medio lectulo accumbere iuberet ex Druidis unum. Ita Gallorum religionem ferre ut hoc hominum genus sive in scaenis sive in conviviis honoratissima occupet. Supra hunc vatem Arsidas; infimo Gobryas loco accubuit. Cenantibus multus sermo de Druidis fuit, dubitante Gobrya utrum plus Arsidas scire an narrare vates vellet. Qui ubi se non in Gallicis modo sacris regnare sed disceptatores litium esse totamque ab suis praeceptis iuventutem pendere memoravit. Magnam quoque apud se poëseos, tanquam divinissimae artis curam esse, lentis & grandibus verbis monstravit, in eo sermone diutius haerens, ut aliquid rogaretur recitare. Quod ut Arsidas sensit coëgitque volentem, retulit ille versus a se non pridem, ut aiebat, constructos, quibus deorum aequitas celebrabatur, qui diu laedi se passi, tandem ex dignitate desaeviunt.

6. O sontes animae, quarum vesana lacessunt

Facta diu Superos; lentum ne spernite Numen,

Ne, miserae, tardoque graves examine poenas.

Sera licet sint tela Iovi, nec protinus omne

Ad scelus armato turbet sua sidera nimbo;

At vigili stat mente memor, poenasque merentum

Annumerat Nemesi iusta Themis ardua cura.

Hinc leti innumerae facies, & funere peior

Mens aegra, atque altae divulso in pectore dirae.

Hinc nullae fluviis ripae, & vectricibus undis

Spumeus in medias Triton venit altior urbes.

Quid memorem versis exutos messibus agros,

Ventorum seu vulsit hiems, sive agmine foedo

Densus aper strictis effodit pabula rostris?

Quid cum saeva lues circum tabentibus auris

Inspirat celeres per membra furentia mortes?

Aut pater Armipotens mediis incendia fundit

Gentibus, & saturas restinguit sanguine flammas?

His Superum vindicta modis (ne tarda queramur

Supplicia & faciles violari crimine divos)

In meritas saevit gentes, & saecula cunctis

Exhaurit fatis. At nos miserabile vulgus,

Ignari quae tela sonent, cur turbidus aether

Aestuet, unde anni fragiles & rara senectus,

Naturam & cassi damnamus corporis artus,

Fortunaeque vices. Nihil, heu!, Natura nec artes

Peccavêre deûm. Sed nos cunctantia fata

Ursimus, & caecas peccando accendimus iras.

7. Cena, ut bellum & maria ferebant, eleganter exhibita: "Tempus est, ait Arsidas, scrutari omnia trans Rhodanum[20] & ex latebris principem vestrum eximere." Tum Gobryas: "Strenue factum a nobis & tunc omnia frustra cesserunt. Quattuor totos annos amissum deflevimus. Quinto anno necessarium in Allobrogas bellum fuit, quod de finibus disceptarent imminerentque felici viciniae. Parum interest illius belli casus te scire, praesertim quae tumultuariis & obscuris manibus gessimus. Una fuit acies iusta, qua profligati Allobroges castris quoque exuti sunt. Noster exercitus, dives praeda, vix captivos capiebat, vix spolia, torquibus armillisque ex auro (ut mos Gallorum est) in illa strage innumeris. Tres fuerant Allobrogum Reges proelio illo fusi, inter quos fama & dignitate praecipuus Aneroëstus appellabatur, cuius tentorium dum victores despoliant, quidam miles in illius vestibulo adolescentulum egregiae venustatis conspicatus, cetera praeda neglecta eum habere concupiit. Is maioribus quam pro aetate spiritibus gaesa quassabat abnuebatque se vivum capi posse. Nec violare tenerum corpus miles sustinuit sed sodale advocato circuivit pugnacis pueri terga. Ita vix demum lacertis occupatis, a frendentis manibus tela excussa sunt. Videbantur indignae vinculis manus & fraus ab liberali indole timeri vix poterat. Si itaque promitteret non fugere, pollicentur nullis servitutis notis astrictum comiti quam captivo similiorem secum iturum. Is vultu tanta clade non deiecto, haud se diis repugnaturum dixit quibus sua captivitas placuisset nec setius fidem quam antea libertatem culturum.

8. "Non sine numine deûm fuit, quod tantopere militibus puer placuit. Abvexêre iam volentem; & invidiam timentes non a multis eum conspici passi, iam non procul urbe regia aberant cum in me inciderunt. Si qua fides, stupui in adolescentuli vultu, illosque avidissime percunctatus (nam nec mihi erant ignoti) unde haec praeda & an venalis esset, retulêre hunc se inter captivos eximium Commindorigi donum servare. Credo veritos ne illum mihi deposcerem obiecisse Commindorigis nomen. Scis Gallorum sagula totum corpus non tegere. Itaque dum intentius in eius contemplatione haereo, & dii nescioquid animo meo grande magis magisque subiiciunt, forte flexit ille cervicem meque momento temporis nimio gaudio imparem propemodum confecit. Nam quid loquar felicitate illa dignum? Prodidit, mi hospes, regii sanguinis notas, illam, inquam, naturalis purpurae spicam quam in Reginae filio, ut antea monui, fata expresserant. Loqui non poteram in impetu exundantis laetitiae. Sudor quoque & subita vestigiorum infirmitas adhuc dubia & anxia vota pulsabat. Tum praesides gentis deos tacite veneratus, ut adessent spei tantae: " 'Egregium mehercule munus, inquam, Commindorigi invenistis. Sed videte, commilitones, num Reginae non aptius tradi possit. Adhuc aetas est non turpis gynaeceo[21] memorque aliquando per quos Dominae fuerit traditus, fortasse deinde vos provehet. Nam & Commindorigi hunc si datis, tamen ad Reginam perveniet, Commindorige hanc muneris gratiam apud illam occupante&emdash;quae iam vestra, si sapitis, erit.' Milites pauca inter se collocuti, agunt gratias quod eos consilio iuvissem; cupere quoque se mea opera intromitti ad Reginam. At ego non id tantum in me recipio, sed carissimae praedae timens, avidus quoque certiora cognoscendi ex puero eos ad cenam voco.

9. "Postquam domum pervenimus, leniter adolescentulum coepi affari & rogare quod ei nomen esset. At ille se Scordanem in prima captivitate appellatum, in ista secunda adhuc nescire quod sibi domini nomen imponerent. " 'Tu igitur, inquam, iam antea semel captus?' " 'Certe,' subiicit ille. " 'Unde autem mi puer? & quod tibi primum nomen?' " 'Ex aedibus patris, ait, obscure memini me adhuc imbecillem armatorum violentia fuisse direptum. Nec quid ultra memini nisi nos ruri habitavisse & me Astioristem a matre nuncupatum. Sed Rex Aneroëstus dono eorum qui me rapuerant deinde habuit, inter cuius liberos paene haud dispari cultu vel gratia pulcherrime aliquot annos egi. Voluit quoque in rudimentum militiae ut bellum hoc viderem, in quo heu! & quid illo actum sit nescio, & ego iam alia fata ac, ut opinor, viliora exorsus sum.'

10. "Sub haec verba dolore animi turbatus est. Sed ego iam certus negotii adoratis numinibus, in quae potius quam fortunam referebam rerum seriem: " 'Nihil, inquam, ô puer, in te dii peccavêre, neque fatis ingratus sis, quae te in Reginae familiam asserere tot casibus laboraverunt. Magnae felicitati servatus es, puer.'

1. "Impotens laetitiae eram, & nocte inter maximae spei omniumque bonorum inquietas imagines ducta, militibus significo me ad Reginam ire illis aditum impetraturum. Cultum solito nitidiorem assumpseram coronamque habebam, tanquam sacra diis facturus. Vultus praeterea erat inter gaudii sensum porrectior, quae omnia recentis victoriae excusabat hilaritas. In[22] hoc habitu cum Reginam salutassem, paululum fallere constitui nec a principio laetitiam totam dare. Igitur: " 'Ne mirere, Domina, inquam, hanc animi insolentem laetitiam. Dii arcana vi somnii ita me impulêre. Forsitan superstitiosum appellabis. Sed adeo certa fuit quae dormientem egit imago, ut nec somniis illam annumerem. Ne amplius dissimulem, vices tuas iam gaudeo. Ita tibi felicem hunc diem portendi monstravit Mercurius (credo) aut si quis est alius deorum nuntius qui venturarum specie rerum somnos mortalium erudiat.'

2. "Tum Regina: " 'Quinam autem, Gobrya, hi gaudii montes? Aut verius quid insanis?' " 'Videbam, subiicio, sub auroram, cum purioribus somniis tempus est, honestissimae puerum frontis his me verbis compellantem: " ' "Vade ad Reginam, Gobrya. Nuntiabis me ad illam adventare. Tamdiu expetitum hodie securissima ratione conspiciet." " ' "Quis tu autem es? inquam. Nam neque vultu isto ac genio inter te & ullam deorum prolem disconvenit." At ille iratior: " ' "Adeone Astioristem ignoras, ut nomenclatore opus sit? Non novisti Timandrae filium, principem tuum?"

3. " 'Illico loquentem agnovi, cumque vano conatu niterer ad amplexus, excitavit animi impetus membra & per ingratissimam vigiliam puerum amisi. Divinum fuisse praesagium, Domina, illinc intelleges, quod tanquam cogentibus superis de eventu nec ambigo. Tenebis hodie Astioristem tuum.' Regina his auditis demisit in pectus anxium vultum, rursusque se erigens adeo nihil laetum ostendit, ut iam paeniteret me fabulae. " 'Quid tu me, inquit, rapis in dolorum memoriam? Aut haec fortuiti soporis delira species fuit aut si quid simplicius dii significant, vita hodie defungar amplectarque inter manes filii umbram.' " 'Immo, Domina, inquam, nisi mea promissa processerint, vel multato exilio vel, quod omnium ultimum, odisse me velis. Ibo ad templum agamque cum superis ut promissa repraesentent.'

4. "Tanta alacritate coëgi ut speraret, protinusque digressus pro templo ac diis meam domum habui unde felicitatem expromerem. Milites ergo cum munere suo in vestibulo regio constituo, per Praefectum regiae custodiae, familiarem quidem meum, ceterum rei quae agebatur ignarum, paulo post introducendos ad Reginam. Ad quam interim redeo teneoque silentium si quid forte ipsa prior inciperet. Constabat esse commotam. Nam interdum ambulabat praeter solitam vestigiorum mensuram, interdum residentem acerrimae cogitationes figebant. In me denique saepissime intuebatur, cum ecce Praetorianorum dux, ut rogatus a me erat, intravit monuitque adolescentulum de praeda venustissimum adesse, quem duo milites munus Reginae adduxerant. Perturbatus Timandrae animus nondum fata, quamquam sese iam explicantia, capiebat. Nec quid maius suspicata milites iussit admitti. At vero ubi cum munere fuerunt in conspectu, suavissime hospes, stupore & affectu crescente per gradus, ut correpta, ut possessa diriguit! Spes quam feceram vix passa est ut audiret suum munus commendantes, sed ultro periculoso & temerario impetu inspexit in pueri cervicem, agnitoque natalium signo, ut confusam mentem tegeret, aliquamdiu pallam in vultum duxit quasi oculis male esset. Obfirmata deinde os retexit.

5. "Tandemque militibus post promissa & gratias dimissis, mihi secreto his verbis blandita est: " 'O praestigiator! Vigilans scilicet somniaveras! & quae vera sciebas, quo differres gaudia mea, referebas in soporis vanitatem! Scis quo modo te ulciscar? Tardiora praemia erunt, quae, fateor, debeo tibi summa. Referes postea qua ratione in puerum incideris. Nunc illum accipe & tanquam ad nostra obsequia instituendum ale. Disciplinis tenerum imbuemus, quae summam sortem decent. Sine suspicione interim illius aspectu & colloquiis fruar.'

6. "Post arcana haec verba, mihi publice puerum tradit, quem Scordanem appellabamus. Ipsa, quo solutius laeteretur, in secretum secedit. Militibus autem praemia cum fide persolvimus, regia quidem sed non tamen invidiosa aut paria dono. Ecce autem in illo sereno non temnendam vim subitae tempestatis. Rex Aneroëstus missis ad nos praeconibus nuntiabat: " 'Si quis suavissimum puerum sibique inter filios numeratum reddere vellet, tantilli capitis pretium talenta centum fore.' Pertimuimus ad illius importunam benignitatem. Nam qua invidia aut suspicione hunc Regina servaret quem tam cari suus patronus licitabatur? Saltem barbarae crudelitatis videretur & hoc gaudium seni & tot bona puero invidere. An cessaturus denique esset ipse Scordanes, si ad vires fugiendi adolevisset, aut aliis centum talenta quaesituris non se quoque ad furtum praebiturus? Dum haec timemus & nec placet cum Aneroësto pacisci nec honeste retineri puer potest, fortuna Aneroësto infesta illico nobis favit. In eum siquidem sui cives insurgunt. Subitum bellum fuit exituque cruento in acie ceciderunt filii Aneroësti, quos duos spei eximiae habebat. Ipsum (quamquam non repertum cadaver est) illa strage occubuisse crediderim. Et tum quidem qui eum deiecerant regnum illius tyrannico ambitu ad se traxêre. Vix tantam Aneroësti cladem Scordanes vivus tulit, tanta illi pietatis suaeque iacturae supra aetatem cognitio erat. Tamen mora & (quis puerum crederet?) argumentis demulsimus.

7. "Ita redditus sibi nobisque servatus expectatione celerius, omnem sui admiratione ordinem, omnem aetatem in regia complevit. Seu equitandum, seu tela mittenda, seu ductus in pariete orbis sagittas expectabat, statim aequalibus maior; tantus denique erat cui possent magistri invidere. Nec superba aut pervicax naturae felicitas. Amabant omnes vinci, quia prius neminem ulla arte quam humanitate & obsequio superabat. Nihil in colloquendo urbanius. Cunctis cedere, ambire universos, fecundissimus salibus, quos ne laederentur ceteri in se primum experiebatur. Adolescebant praeterea vires, quas durabat lucta & palo, cursu quoque & venatu, domandisque iugalibus; multa praeterea insomnia, parco victu, & tempestatibus anni totius ipso usu valetudini suae conciliatis. Avi denique sui (quod ego & Regina praecipue apud nos gaudebamus) exhibebat non indolem tantum, sed vocem & gestus.

1. "Haud multo plus sedecim annis vixerat, cum animum illi ac vires maturavisse visa sunt fata ne omnes periremus. Quippe Commindorigem ex nimia copia fastidium ceperat nostri obsequii. Ultra bonorum patientiam saeviebat scelere diuturno audacior expertusque quam inulte Britomandes despici posset. Ad extremum, nomen regium haud obscure optabat, clientum suorum vocibus in hac ambitione frequentibus ut dicerent languescens sub Britomande imperium a strenuo homine excitandum; plus regnum Commindorigi debiturum quam Commindorigem regno, si id ei placeret auspicari; parum interesse Britomandis, ad regia munia inepti ac praeterea virili prole carentis, quo nomine appelletur; Commindorigem non solum ex prima nobilitate, sed praeterea virum esse. Iamque haud procul ab exitu erant furiosa consilia. Dicebatur tyrannus agitare quo tutissime munimento Rex cum sua Timandra teneretur, quae ad eorum victum vectigalia relinquenda, quis utrique comitatus, quaeve custodia. Adeo denique despexerat iacentem Britomandem ut perplexe auderet sciscitari an relinquere ultro posset tam grave & molestum negotiis regium nomen, quippe ratus multum sibi decessurum invidiae, si id a volente impetravisset. Lacessitus indignissima voce Rex tunc quidem tenuit iram, sed deflere deinde apud Timandram fortunas suas coepit. Illa nihil cunctandum existimans &, si fata obstabant, saltem fortiter pereundum: " 'Habeo, inquit, quo te ab impio hoste vindicem, carissime coniunx. Sed timeo ne me facilitate tua destituas, detectisque apud inimicos machinis mecum quoque te obruas.' At Rex diis superis manibusque invocatis confirmat se non tantum silentio, sed etiam auctoritate accessurum Timandrae consiliis. Agnoscere miseram mentem quantum ante peccaverit, sed vi iniuriae cladisque quae instabat iam fortiorem esse.

2. "Timandra his verbis laetissima: " 'Si fidem servas, ait, die crastina vel victores dignitatem asseremus vel Reges moriemur.' Ceterum nemini ipsa in illam noctem communicavit consilium, nisi quod fidissimos aliquot admonuit ut ad se sub auroram convenirent. Mihi autem non tantum adesse sed alumnum adducere praecepit vultu adeo extra aegritudinem ficto, ut nihil insolens aut turbulentum coniicerem. Tunc Commindorix venationi operam dabat tertio ab urbe milliari, ante biduum profectus in regiam domum ubi saltus & ferae solis principibus servatae sunt. Prima igitur luce coimus ad regiam, ut erat imperatum. Sedecim non amplius eramus quos ipsa ante Regem constituit, omnes ex numero optimatum & Commindorigi vel publice vel privatim inimicos. Cumque alumnum meum propius iussisset accedere, ita ad Regem locuta est.

3. " 'Adhuc incerta sum, Domine, an tuo iudicio crimen sit quod tanquam egregium facinus professura advenio. Celavi te enim felicitatem tuam, ut ea securior tibi esset. Nam hostes crescentem sustulissent quae matura nunc eosdem pervertet. Ignosce igitur quod tamdiu silentio meo factum est ut nescires quantum diis debeamus. Et, ut rem paucis aperiam, desine isto adolescente vivo te liberis orbum credere qui patrio ritu in sceptrum succedant. Nam per deos deasque quotquot appellari fas a me est, hic est filius tuus. Hunc ignaro tibi peperi mentita puellam ex me natam, quam paucis mensibus quibus vixit de meo nomine Timandram appellavisti. Simulandi causa fuit ne in illum Commindorigis impietas aliqua arte saeviret. Ceterum quamquam grave est praesentem laudare, dicam tamen quod non potest sileri: assurrexisse eum in indolem dignam maioribus & deos sua cura prolixius quam optare ausa essem meum consilium asseruisse. Quippe nascenti Penates rustici quidem, sed fidi contigerunt. Ita infans delitescere atque ali commodissime potuit. Crescentem seu praedonum vis seu potius benigniorum mens caelitum deduxit ad externi principis aulam, in qua sine suspicione assuevit elementis negotiosae & exercitae vitae. Hinc a diis specie praedae nobis redditus, ita consummavit pueritiam, ita viriles annos exorsus est ut utilis esse posse incipiat nunc cum tolerabilis Commindorix desiit esse&emdash;qui premendus est, ô Rex, aut accipiendus in dominum. Quantum enim a captivitate abes? Quid aliud expectamus quam vincula?

4. " 'Age potius, carissime coniunx, ulciscere una hora tot annorum audaciam. Quod si te patientiae consuetudine despicis, at regnum avitum huic soboli tuae serva. Procerum etiam miserere quos hic vides. Nemo enim illorum est qui, quoniam pro maiestate tua stetit, non debeat aut mortem aut ea contumeliam graviorem expectare a tyranno. Noli tuam dignitatem, coniugem, prolem, & tot fidissimorum salutem nunc prodere. Nec de mea fide dubites, quasi novandis rebus hunc falso sanguini regio ascribam. En collo, en cruri extremo certissimas notas, tanquam fatorum sigilla, quibus vario discrimine amissus repertusque me & illos qui conscii mecum erant non fefellit. Sed praeterea eiusmodi sunt tempora ut, etiamsi haec commenta a me essent, debeas commoda fraude uti. Interverte tuum hostem nullis facilius artibus quam hac novitate domabilem. Parta pace de huius natalibus maturius habebis quaestionem. Nunc si quod est esse non credis, aut tua interest ut credere fingas.' Versa deinde ad filium: " 'O mi Astioristes, inquit, ita enim nascentem appellavimus, liceat nunc te tandem bona fide amplecti. Mi gnate, tot mihi lacrimarum, tot votorum materia. Da frontem, da ora ad osculum. Nunc primum & te nasci & me matrem esse existimo.'

1. "Sic loquente Regina, omnes praeter me obstupuerant. Solus enim sciebam vera esse quae illa referebat. Sed nec in totum ab admiratione aberam, quod adeo improviso mihi consilio rem ad Regem detulisset. Ceterum ex omnium ore constabat quam hoc novum mentibus esset. Rapta voce vultuumque constantia in se mutuo intuebantur. Deinde hi deos vocabant, alii mittebant lacrimas aut sublatis in altum manibus taciti mirabantur fortunae ingenium. Ita enim Regina vixerat ne quis fraudem ab ea metueret. Nemo altius tamen ipso Rege & Astioriste mutatus est. Rex gaudio ceterisque affectibus amens non loqui, non moveri. Inspiciebat nunc in coniugem, cui longae fidei experientia credebat, nunc in filium & ipsum non minima perturbatione attonitum. Cum enim in illius collum Regina invaderet, non ausus negare amplexus, non offerre incertus contremuit. Sed Regina lacrimis in coniugis vultu visis audacior: " 'Patiaris, carissime coniunx, inquit, hunc recipi ad genua tua aut si iam te patrem sentis, prior quoque porrige manum.' At Rex: " 'Non me adeo, fidissima coniunx, inimici dii agunt, ut hanc stirpem repudiem virtutibus mehercule atque fama quantumcunque regio generi ingens decus allaturam. Equidem sanctitate & prudentia tua fretus, non dubito quin ex me sit genitus. Quod si tamen ipsa deciperis, si quod non est esse existimas, nihil minus hunc filium mihi volo, ut si non vincula naturae intercedunt, saltem adoptione me faciat patrem.' Simul in procumbentem toto pectore se dimisit.[23] Clarissimus iuvenis & omni virtutis experimento notabilis pridem omnium corda sibi devinxerat. Igitur eorum qui aderant favorem nulla tantae felicitatis invidia corrupit. Iam tanquam dominum intuebantur. Iam osculum manui vestique ferebant. Etiam seniores revocabant ad avum Britomandem memoriam & tum vere, tum illudente[24] oculos pietate plurima ex vultu illius naturam in nepotem transtulisse monstrabant.

2. "Rex denique ab uxore quaerere coepit omnem deorum rationem qua servatus filius sibi esset. Sed Timandra: " 'Minus occupatae laetitiae, inquit, erit illa narratio. Nunc a iugulis nostris depellamus perniciem. Quamdiu Commindorix vivet, nec Reges esse nos nec propemodum homines credam. Quo animo putas superbissimum hominem accepturum hoc tuae familiae incrementum? Sed frustra, si me audis, saevierit. Populi & militum animos subita nec difficili arte occupa. O si te sineret valetudo ad illos procedere, si coram facere tantis rebus auspicium!' At ille: " 'Possum ire, domina, possum. Et nisi aliud consulitis, placet populum in regiae vestibulum ad contionem vocari.' " 'Hoc erat, inquit Regina, quod optabam. Praecipitanda sunt omnia priusquam aliquid admonitus Commindorix turbet.'

3. "Praecones igitur tota urbe celeriter dimittit qui populum ad contionem urgerent, quam Rex esset habiturus. Omnibus illi videbantur insanire. Nam quis crederet Regem qui tot annis publico abstinuerat repente prodire ad populum ac etiam orare? Quid insolens, quid subitum contigisset? Monstra haec singulis erant, mutuoque ignari&emdash;ut in incertis sit&emdash;rogabant docebantque. Sustinuêre aliqui dicere abdicaturum in ipsa contione maiestatem, hoc ultimum munus regiae potestatis usurpare. Erecta omnium studia erant fervebantque coëuntium turbae. Praetoriani milites & ipsi acciti per centurias & signa constiterant. Sublimem inter haec locum instar scenae diligentissime excitamus. Ad quem postquam Britomandes proceribus medius est progressus & resedit cum Timandra in suggestu sibique proximum statuit Astioristem, variae in populo voces fuerunt. Hi ad Regis conspectum lacrimabantur; quaerebant alii quid subitae dignitatis apud Regem externo iuveni accessisset.

4. "Saepe denique imperato silentio Britomandes dicere exorsus est: diis gratias haberi tam a se quam populo aequum esse, quod sibi filium regnoque heredem reddidissent. Hunc iuvenem, quem prope se collocatum cernerent, Reginae partum esse. Sed hostium metu cum natus est esse celatum eductumque ut privatae sortis infantem; deinde diversitate fatorum amissum ac receptum. Se illo primum die agnovisse eam stirpem, nec quicquam distulisse quin gaudium populo daret quod esse publicum oportebat. Ac ut gemina omnibus laetitia esset, se militibus quidem donativum promittere; oppida vero & portus triente tributorum & vectigalium levare, fidem modo exhiberent viris dignam adessentque caelitum coeptis, qui tam eximie Galliae faverant. Astioristes deinde Rege iubente populo militibusque locutus est. Gratus antea omnibus fuerat & tunc auspicatissimae formae sublimius aliquid accessisse videbatur. Is iterum donativo in crastinum promisso milites suos fecit. Populo, quem vectigalium minuendorum pollicitatio iam mulcebat (ea enim atrociter Commindorix & sub invidia Regis intenderat), adhuc congiarium & epulum promisit.

5. "Tam novis & arduis rebus, ad trahendas vulgi mentes magno momento fuêre optimates, qui cum Rege & Astioriste constiterant, hi firmiorum provinciarum Rectores,[25] alii Praefecti militiae, propemodum autem clarissimis stirpibus nati. Itaque multitudo caelum acclamationibus implevit, miles armis concrepuit, facilique & subito impetu, ut vulgi sunt studia, universa contio consensit huic fortunae. Soli Commindorigis clientes, tanquam in patroni exitio, marcebant aut illius freti potentia tacite minabantur haec omnia eo absente audentibus. Sed multitudine impares erant, quae tunc quidem extra periculum fortis, mox subito terrore deiecta est. Quippe Commindorix sub hos motus urbem intravit aliquid insolens agi per suorum quosdam admonitus, qui ad eum decurrerunt ubi primum vulgatum est contionem a Rege provocari. Is ut in venatico habitu erat, praecipitatione & iracundia calens, postquam vidit populum coiisse & eminere in solio Britomandem, nondum gnarus quid ageretur, sed tanquam supercilio satis omnia compressurus conscendit ad Regem. Nemo eunti obstabat diuturna tyrannide non in odium magis quam reverentiam & metum crescente. Ergo per cuneos populi iam muti timentisque peccasse ultro exceptus est. Manu venabulum tenebat, ferrum erat ad latus. Pauci ex domesticis, ut festinatio fuerat, comitabantur nostris sparis maxime armati. Iamque ad sublimem contabulationem pervenerat, in qua Regem pauci proceres circumstabant.

6. "Illiusque gradibus tumultuarie superatis: " 'Quae, inquit, haec insolentia rerum est? Aut quis Regi & reipublicae, me absente, per seditiosos conventus illusit?' Expalluerant omnes ipsa parendi timendique consuetudine. Et parum videbatur in Rege opis esse. Solus Astioristes intrepidus stetit processitque mox obviam & leviter manu repulsum, ponere tela iussit & ad Regem quem in solio conspiciebat ire modestius. Commindorix aliquem id contra se ausum acerrima indignatione permotus est, celerique consilio, ne impune hoc esset, contorsit in Astioristae ora venabulum, quod ipsius declinatione vitatum delatumque ad praetorianorum phalangem peccavit in milite.[26] Ensem deinde ex vagina uterque diripuit.

7. "Memorabilius forte spectaculum, hospes, nostra aetas non edidit, quod ut te nunc etiam oblectet, finge animo rerum speciem qualis haec erat. Quicquid spatii circa regiam fuit milites populusque (& ipse de Gallicorum conventuum more armatus) late stipaverat. Scaenam illam quae Regis solium ferebat accersiti a Timandra optimates conscenderant. Rex altior cum coniuge sedebat in suggestu. Nemo tamen, ubi Astioristae & Commindorigis enses fulserunt, aut accendere pugnam aut prohibere sustinuit. Tanquam aliquo fatali torpore omnes inhorruissent undique silentium fuit, oculis mentibusque in hoc unum certamen compositis. Ex illius enim eventu suam quisque fortunam expectabat, & ceu suus funderetur illis ensibus sanguis, sic quisque dolebant aut vovebant. Deos etiam arbitros pugnae plerique adesse cogitabant. Iudicarent illi de lite, id est de Astioristae natalibus. Si non fabulosae vanitatis mendacio asserebatur in sceptrum, non commissuros caelites ut per tanta servatus prodigia in debitae felicitatis limine caderet. Ipsa quoque pugnantium species intimos affectus ciebat & multorum animos trahebat in partes. Nam Commindorix mensuram mortalium prope excesserat: validissimi erant artus, & proceritati non impares; trux vultus; integra adhuc aetas; virium, animorum, militarisque & athleticae artis ingens opinio. Contra in Astioriste vivida quidem sed tenera adhuc aetas, non altius quam hostis sui humeros staturam promoverat; vultu