 |
Retiarius: Commentarii Periodici Latini |
|---|---|
| Moderator: Terentius Tunberg (clatot@pop.uky.edu) |
|
Retiarius: Commentarii Periodici Latini |
|---|---|
| Moderator: Terentius Tunberg (clatot@pop.uky.edu) |
| "Ova limo non linquuntur nec miscentur maris aquis. Sunt in melius mutata, in formosius formata: nam putaminis pars ima infima fit terra mater, fit putaminis pars summa summum caeli firmamentum; fit vitelli pars suprema sol, qui splendeat in caelo, albumenti pars suprema lunae lumine lucescit; quod in ovis discoloris, id in sidera se vertit, quod in ovis est obscuri, id in nubes firmamenti." -- Kalevala Latina 1:229-244 |
 |
Imago, supra posita, est symbolum anniversarii Kalevalae centesimi quinquagesimi, quo fabula Kalevalana de origine mundi illustratur: caelum cum suis sideribus et terram ex fragmentis ovorum in mare delapsorum originem habuisse. Mika Launis, qui symbolum a. 1998 delineavit, versionem fabulae ex Ingria notam, in qua ova posuerat hirundo, pro exemplo habuit.
Elias Lönnrot annis 1828-1844 terras ab Oceano Arctico et Mari Albo ad litora orientalia lacus Onegae et Estoniam meridionalem pertinentes undecim itineribus factis perlustravit, ut carmina, ore populi per saecula tradita, colligeret. Ex his primam Kalevalae editionem composuit, quam annis 1835-36 divulgavit. Secundam editionem, nova materia amplificatam, quattuordecim annis post (1849) in lucem dedit. Haec secunda editio est epos Finnorum nationale, cuius anniversarium centesimum quinquagesimum hoc anno (1999) celebramus.
Nullum exstitit opus litterarum Finnicarum apud peregrinos tam notum quam Kalevala, quae hucusque in quadraginta sex linguas versa est. Numerus versionum et adaptationum variarum est centum quinquaginta quattuor.
Proprietas et specialitas Kalevalae in eo est, quod ex poesi populari constat. Elias Lönnrot versus ex ore populi conquisitos ordinavit et disposuit, ut narratio continua fieret. Argumenta versibus a se ipso factis coniunxit, sed eorum pars in toto operi non maior quam trium centesimarum est. Itaque Kalevala est carmen, cuius materiam populus Finnicus cecinit, Elias Lönnrot disposuit. Ad Kalevalam componendam multum adiuvit, quod poesis epica et lyrica, cantus nuptiales, incantationes, quin etiam proverbia et aenigmata popularia apud Finnos ubique eodem rhythmo trochaico octosyllabo utuntur.
Ad veterrimam materiam Kalevalanam, quae forsitan iam primis post Christum natum saeculis initium habuit, pertinent carmina shamanica de ignis caelesti origine, poemata de ritibus ursinis aut de venatione alcis, incantationes ad morbos sanandos, mythus de creatione mundi aliaque. Etiam carmina nuptialia et lamentationes ex hoc tempore originem ducere potuerunt.
In stratis mediaevalibus, quae forsitan ex saeculis Vikingorum et cruce signatorum materiam acceperunt, multa poemata de expeditionibus et rebus gestis heroum principalium numerantur. Hac aetate etiam lyrica Kalevalana, praesertim ea, quibus animi sensus feminarum subtiliter exprimuntur, in regione Baltica creverunt. Pulcherrimum specimen huius generis est Carmen Creatoris de nativitate Christi, quae cantioni Kalevalanae quinquagesimae materiam dedit.
Temporibus posterioribus et modernis carmina mythica locum cesserunt argumentis historicis. In Finlandia occidentali poesis Kalevalana post introductam religionem Christianam propemodum disparuit, continuabatur autem in Carelia religionis orthodoxae. Condicionibus politicis cultui Finnorum nationali faventibus haec poesis popularis ab Elia Lönnrot eiusque praedecessoribus et successoribus in unum corpus collecta est, unde Kalevala suam habuit originem.
Materia stricte epica in Kalevala admodum parce est adhibita. Identidem narratio longissimis cantibus lyricis interrumpitur, cum loca regionesque et hominum condiciones depinguntur. Itaque Kalevala iusto iure paradoxe epos lyricum potest appellari. At Kalevala est etiam carmen magicum, ubi materia mystica et supernaturalis cum ipso argumento inseparabiliter cohaeret. In toto carmine incantationes, origines et alia verba magica plus quam quattuor milia versuum comprehendunt.
Indolem operis lyricam et magicam his excerptis Latinis illustrare iuvat:
| Ilmarinen coniugem mortuam flet: | Verba quibus malum expellitur: |
| Nescio, misellus homo, | Moveas te iam, moleste, |
| quonam modo vitam vivam. | vir maligne, iam decedas, |
| Sedeo vel sum supinus, | antequam sol oriatur |
| nox est longa, mens afflicta, | et appareat aurora, |
| languent vires laborantis. | quam diluceat iam dies, |
| Vexor curis vespertinus, | galli cantus audiatur! |
| tristi mente matutinus, | Tempus est, ut hinc decedas |
| nocte taedium me tenet, | et, moleste, movearis, |
| excitatum aegritudo. | lunae lumine dum ductus |
| Non me vexat vespertinus | tenebris non tenearis. |
| neque dies matutinus, | Nisi repens iam recedas |
| nullum temporis momentum. | nec, molosse, movearis, |
| Sed desidero dilectam, | uncos ungues aquilinos, |
| maestus sum ob meam caram, | sanguinis potoris pedes, |
| nigris palpebris decoram. (37:14-28) | avis forcipes velocis, |
| falces capiam falconis ... (17:475-89) |
Elias Lönnrot in Kalevala componenda opera Homerica pro exemplo habuit. Et in lyceo et in Academia Aboensi litteris Graecis Latinisque studuerat et postea circiter mille hexametros Homericos eodem metro usus in Finnicum vertit. Lönnrot credebat se ex carminibus apud populum traditis eodem modo magnum epicum carmen creare posse, quo modo opera Homerica olim, ut putabat, composita essent. Re vera credidit se quaestionem Homericam solvisse, cum scriberet: "Si illi, qui de origine carminum Homericorum scripserunt, eandem peritiam habuissent, quam nos de Finnicis carminibus habemus, nulla rixa de eorum ortu exstitisset." Nequaquam asseverare volumus Homericam quaestionem ab illo solutam esse. Ostendit tamen usu et rebus ipsis magnum et satis uniforme epos ibi posse creari, ubi poesis popularis abundaret.
Kalevalae argumentum principale est vita Väinämöinis, quam ob rem carmen cum Odyssea comparari potest. Exemplum Homeri secutus Lönnrot longissima episodia materiae principali inseruit, ut ea, in quibus res a Lemminkäine gestae (cantiones 11-15 et 26-30) et fabula de Kullervoine (31-36) narrantur. Homerica est etiam ratio, qua Lönnrot varias carminis partes coniunxit causas rerum postea narrandarum demonstrando aut res in carmine iam antea descriptas lectori repetendo. More Homerico etiam nomina personarum principalium usquequaque eisdem epithetis ornavit: Vetus vates Väinämöinen, / cantor ille sempiternus; Iuvenis ... Joukahainen, / corpore pusillus Lappo; Ille faber Ilmarinen, / malleator sempiternus; Vir lascivus Lemminkäinen, / Kaukomieli, homo bellus; Anus Aquilonis Louhi, / raris dentibus matrona; Kullervo, stirps Kalervonis, / glaucis calceis indutus; Marjatta, venusta virgo; Piltti, servula pusilla.
Anno 1985, cum sollemnia primae editionis Kalevalanae agerentur, Collegium anni festi Kalevalae celebrandi, quod instituerat Ministerium Educationis Finnorum, constituit, ut in perpetuam eius anniversarii memoriam tota Kalevala Latine redderetur. Opere inter ipsum annum festum a me perfecto versio Latina typis edita 30.10.1986 divulgari potuit. Secunda editio anno 1996 in lucem venit, tertia duobus annis post.
Post Kalevalam anno 1986 Latine editam critici (e.g. Hans Fromm, "Notizen zum Kalevala Latina", Jahrbuch für finnisch-deutsche Literaturbeziehungen 19, 1987, pp. 119-120; Paul Alvre, "Tähelepanekuid ladinakeelse Kalevala kohta", Keel ja Kirjandus 8, 1989, Tallinna, pp. 506-509) comprobare et confirmare potuerunt indolem Kalevalae Finnicae lingua Latina fidelius exprimi quam aliis. Quam rem paucis exemplis illustrabo.
Rhythmus trochaicus octosyllabus, qui proprius est poeseos popularis Finnorum, in litteris Latinis mediaevalibus est usitatissimus, plerumque rima ornatus, ut "Dies irae dies illa, / solvet saeclum in favilla, / teste David cum Sibylla." Finni eundem versuum exitum in poesi populari non habent, nisi eadem terminatione grammaticali in versibus consequentibus repetita velut sponte sua sporadice formatur:
| Hoc est opus operandum, | Noinpa tässä työt tehä'än, |
| haec negotia gerenda: | askarehet arvatahan: |
| est pinsendum et molendum, | survotahan, jauhetahan, |
| ligno lapidis haerendum, | kivenpuussa kiikutahan, |
| adhuc aqua deportanda, | vielä vettä kannetahan, |
| massa panis praeparanda, | taikinat alustetahan, |
| ligna quoque sunt ferenda. (23:267-73) | halot tuoahan tupahan. |
Allitteratio autem est apud Finnos tam popularis, ut non tantum poesis sed etiam sermo cotidianus locutionibus illa ornatis abundet. Quae Kalevalae Finnicae proprietas in versione Latina admodum fideliter servari potuit:
| Mater misera nolito | Elköhön emo poloinen, |
| avem nimisauscultare! | kauan kuunnelko käkeä! |
| Nam cuculus cum cuculat, | Kun käki kukahtelevi, |
| pectus palpitat pavore, | niin sydän sykähtelevi, |
| fletus oritur ocellis, | itku silmähän tulevi, |
| manant lacrimae per genas, | ve'et poskille valuvi, |
| volutantur velut fabae, | hereämmät herne-aarta, |
| granis pisi grandiores: | paksummat pavun jyveä: |
| vitae tempus cito currit, | kyynärän ikä kuluvi, |
| forma pulchra deformatur, | vaaksan varsi vanhenevi, |
| totum corpus corrugatur, | koko ruumis runnahtavi, |
| veris cuculo cantante. (4:507-18) | kuultua kevätkäkösen. |
| Ibi semita nunc patet, | Siitäpä nyt tie menevi, |
| novus sulcus est sulcatus | ura uusi urkenevi |
| ad poetas pleniores, | laajemmille laulajoille, |
| vates ad verbosiores | runsahammille runoille |
| iuventutis iuvenilis, | nuorisossa nousevassa, |
| huius gentis germinantis. (50:615-20) | kansassa kasuavassa. |
| Purus est in nive pullus, | Puhas on pulmonen lumella, |
| purior puella tua; | puhtahampi puolellasi; |
| candet spumans maris unda, | valkea merellä vaahti. |
| magis candet tua cara. (11:385-8) | valkeampi vallassasi. |
Alia proprietas est parallelismus sententiarum: res, quae iam dicta est, in versu sequenti aut versibus sequentibus saepissime aliis vocabulis repetitur. Cuius rei exempla in excerptis supra citatis inveniuntur (e.g. 50:615-20), sed iam primi versus prologi Kalevalani (1:1-10, vide infra) parallelismum, quo modo fiat, clarissime illustrant. Repetitio aliquotiens sic construitur, ut sententia binis vel pluribus versibus narrata eodem versuum numero iteretur. Ita in 11:385-8 pulchritudo sponsae primum puritatem aviculae, deinde candorem spumantis undae superare laudatur. Interdum, sicut in nugis et cantilenis puerorum, verbis eisdem repetitis velut catenae formantur:
| Aquis oculus umebat, | 233 | |
| umefactus est uterque. | 413 | |
| Guttae decidunt in genas | 2312 | |
| et in faciem formosam, | 1133 | |
| tum de facie formosa | 1133 | |
| in maxillas eius magnas, | 1322 | |
| de maxillis eius magnis | 1322 | |
| super pectora superba, | 233 | |
| de pectoribus superbis | 143 | |
| super genua robusta, | 233 | |
| dein de genibus robustis | 1133 | |
| super eius bonos pedes, | 2222 | |
| porro pedibus de bonis | 2312 | |
| super terram subter pedes. (41:193-206) | 2222 |
Numeris, in exemplo superiore positis, illustratur structura singulorum versuum, e.g. 233 significat primum vocabulum ex duabus syllabis, secundam et tertiam ex trinis constare et totum versum esse trium vocabulorum (aquis oculus umebat); 2312 est symbolum versus quattuor vocabulorum, in quo primum vocabulum duas, secundum tres, tertium unam, quartum rursus duas syllabas continet (guttae decidunt in genas). Ex symbolis inter se collatis apparet in his quattuordecim versibus (41:193-206) septem schemata inter se differentia inveniri.
Res notatu digna est, quod omnes versus huius exempli trinis aut quaternis vocabulis compositi sunt. In Kalevala Finnica 55% ex omnibus versibus sunt trinorum, 25% binorum, 12% quaternorum vocabulorum. Tantum 8% versuum ex pluribus quam quinis vocabulis constant. Hac in re Kalevala Latina proxime ad textum Finnicum accedit, nam etiam in illa, ut excerpta in hac acroasi citata iam ostendunt, plerique versus sunt trinorum aut quaternorum vocabulorum. Lingua Finnica, quae quindecim casus habet, est natura synthetica sicut etiam Latina. Relationes nominum mutuae terminationibus casuum exprimuntur, quamquam, ut notum est, accusativus et ablativus Latini etiam praepositiones admittunt. At hac ipsa indole synthetica linguae Latinae fit, ut numerus vocabulorum in singulis versibus Latinis non multo maior sit quam in Finnicis.
Cum versus Latinus eodem fere vocabulorum numero claudatur ac Finnicus, versio Latina gravitatem rhythmi Finnici conservat. In linguis Indoeuropaeis hodiernis multitudo praepositionum et formae verborum analyticae faciunt, ut singulos versus Finnicos multo pluribus vocabulis vertere necesse sit, quam ob rem sollemnitas longis vocabulis creata perit. Pro exemplo versus Kalevalae initiales Finnice, Latine, Italice, Anglice, Germanice et Francogallice expono:
| Mieleni minun tekevi, | Animus meus agitat | |
| aivoni ajattelevi | cogitatque cerebellum, | |
| lähteäni laulamahan, | ut incipiam cantare, | |
| saa'ani sanelemahan, | velim verba dictitare, | |
| sukuvirttä suoltamahan, | versus veteres proferre, | |
| lajivirttä laulamahan. | bona carmina cantare. | |
| Sanat suussani sulavat, | Liquefiunt iam loquelae, | |
| puhe'et putoelevat, | voces excidunt ex ore, | |
| kielelleni kerkeävät, | dum in linguam illabuntur | |
| hampahilleni hajoovat. (1:1-10) | et per dentes disperguntur. |
| Nella mente il desiderio | Jag är eggad av ett uppsåt, | |
| mi si sveglia, e nel cervello | lusten leker mig i hågen | |
| l'intenzione di cantare, | att i toner ta till orda. | |
| di parole pronunziare, | Jag vill skynda mig att sjunga, | |
| co' miei versi celebrare | jag vill stämma upp en stammsång, | |
| la mia patria, la mia gente; | jag vill kväda ättekväden. | |
| mi si struggon nella bocca, | Orden formas mjukt i munnen, | |
| mi si fondon le parole, | talesätten fogas samman, | |
| mi si affollan sulla lingua, | hinna hastigt upp på tungan, | |
| si minuzzano fra i denti. (P.E. Pavolini, 1909) | tränga fram till mina tänder. (B. Collinder, 1980) |
| I have a good mind | Le désir têtu me démange, | |
| take into my head | l'envie me trotte la cervelle | |
| to start off singing | d'aller entonner la chanson, | |
| begin reciting | bouche parée pour le chant mage | |
| reeling off a tale of kin | égrenant le dit de ma gent, | |
| and singing a tale of kind. | la rune enchantée de ma race. | |
| The words unfreeze in my mouth | Les mots me fondent dans la bouche, | |
| and the frases are tumbling | grains de gorge, pluie de paroles, | |
| upon my tongue they scramble | ils se ruent, torrent sur ma langue, | |
| along my teeth they scatter. | ils s'embruinent contre mes dents. | |
| (K. Bosley, 1989) | (G. Rebourcet, 1991) |
Numerus vocabulorum huius exempli (1:1-10) est in Kalevala Finnica 22, Latina 32, Italica 45, Anglica 48, Suetica 51, Francogallica 57.
Kalevala scripta est ad legendum, non ad cantandum. Tantum in cantu Finnico rhythmus trochaicus regularis conservatur. In recitatione Finnica semper prima syllaba singulorum vocabulorum acuitur. Cum multa verba Finnica disparem syllabarum numerum contineant, dimidia fere pars versuum fiunt, ut dicuntur, fracti, i.e. accentus est in secunda, quarta aut sexta syllaba, ut iam ex versibus 1:1-10 supra citatis perspicuum est. Regulares trochaici sunt in his numero quattuor, scilicet tertius (lähteäni laulamahan), quintus (sukuvirttä suoltamahan) sextus (lajivirttä laulamahan) et nonus (kielelleni kerkeävät); ceteri sex, scilicet primus, secundus, quartus, septimus, octavus et decimus, sunt irregulares sive fracti. In tota Kalevala Finnica 49,3% versuum sunt fracti, 50,7% regulares. Haec est proprietas, qua in recitatione Finnica miro modo aures audientis delectantur, cum rhythmus trochaicus accentu secundam, quartam aut sextam syllabam distinguente identidem rumpatur vel frangatur.
In rhythmica poesi Latina versus, a regulari schemate abhorrentes, non ita saepe adhibentur, quamvis etiam apud optimos poetas aut versificatores interdum inveniantur (v. Vox Latina 24, 1988, fasc. 92, p. 206 sqq.). In Kalevala Latina malui rhythmum trochaicum regularem conservare, i.e. vocabula in versu ita ponere, ut syllaba accentu distincta prima, tertia, quinta aut septima fieret.
Exceptiones, in quibus secunda, quarta aut sexta syllaba accentum tenet, sunt paucissimae (e.g. 1:1 Animus meus ágitat; 2:233 omnímodae crescunt herbae; 22:276 socero sátis maligno). Varietas rhythmica in versu Latino efficitur, cum numerus et longitudo vocabulorum in singulis versibus varient. In exemplo 41:193-206 supra citato, ut commemoravimus, septem rhythmi inter se differentes distinguuntur. In tota versione Latina schemata versuum sunt numero duodesexaginta, quae in prologo operis (pp. 12-13) explicantur.
Variationem rhythmicam id quoque affert, quod interdum versus enneasyllabus pro octosyllabo adhiberi potest:
| Lupus non êst meam prolem, | 21122 | |
| ursus non sternit Lemminkäinem: | 2124 | |
| lupos digitis decidit, | 233 | |
| manibus prosternit ursos. (15:75-8) | 332 | |
| Non fit melius hoc festum, | 11312 | |
| nisi hospites rarescunt: | 233 | |
| domus ad opus, hospes foras | 21222 | |
| et post bonas potiones! (27:259-62) | 1124 | |
| Natant lucii luctantes, | 233 | |
| aquae canes se torquentes, | 2213 | |
| salmo vadit vado licto, | 2222 | |
| coregonus ex altis aquis. (41:123-6) | 4122 | |
In Kalevala Finnica versus enneasyllabi sunt 267; quin etiam versus decasyllabi, quos in Latino numquam posui, in Finnico textu sexies occurrunt. - Nova schemata, quae in versibus 41:193-206 supra descriptis non inveniuntur, in his (15:75-8; 27:259-62; 41:123-6) sunt 21122, 2124, 332, 11312, 21222, 2213, 4122.
Denique velim de re admonere, quae haud modice laborem interpretis Latini auxit: usum et consuetudinem optimorum in Medio Aevo versificatorum secutus - ex quibus maxime Archipoetam et Hugonem Primatem admiror - hiatum intra singulos versus non admisi. Aspiratio autem initialis (h-) et nasalis finalis (-m) pro consonantibus pronuntiantur et accipiuntur.
In Kalevala Finnica variorum vocabulorum numerus est 7830. Cum res descriptae ad vitam rusticam pertineant, quae temporibus labentibus usque ad hoc saeculum ubique in Europa similis fere mansit, vocabula in versione Latina adhibita, exceptis nominibus propriis et perpaucis aliis recentioribus, in Lexico Latino-Germanico Henrici Georges inveniuntur. Cetera subsidia lexicalia et litteraria in Kalevala Latine reddenda necessaria in prologo ipsius operis enumeravi.
Acroasis in conventu Associationis Philologicae Americanae Washingtoniensi 29.12.1998 habita.
Kalevala Latina. Carmen epicum nationis Finnorum in perpetuam memoriam anniversarii centesimi quinquagesimi transtulit Tuomo Pekkanen. Praebente sumptus Collegio anni festi Kalevalae celebrandi. Kalevalaseura - Societas Kalevalensis. Helsinki 1986, 1996. Suomalaisen Kirjallisuuden Seura - Societas Litterarum Finnicarum.
Haec pagina proxime mutatast mense 02 die 04 anno 1999